Josimar

Samling i Bonn

Berlinmuren skilde aust frå vest, Helmut Kohl var forbundskansler, Derrick regjerte på Detektimen, Modern Talking toppa hitlistene og Bonn var hovudstad. Bli med tilbake til tiåret då Bundesliga plutseleg vart overfylt av norske spelarar

Tekst: Nils Henrik Smith

PARKSTADION, BAUNATAL, HESSEN, 14.11.1979: Det norske OL-landslaget møter Vest-Tyskland til avgjerande kvalifiseringskamp. Med siger vil Noreg vere klar for deltaking i den olympiske fotballturneringa for første gong sidan Bronselaget sine bravadar i Berlin i 1936. Arne Larsen Økland scorar kampens einaste mål i det 78. speleminutt. På denne tida finst inga aldersgrense for å spele olympisk landslagsfotball, til gjengjeld vert amatørreglementet handheva strengt. Vest-Tyskland kan difor ikkje stille med alle sine beste menn frå Bundesliga, men det er likevel ein sterk prestasjon av det norske laget, og stemninga i garderoben etter kampen er høg. Enno veit ingen at dei skal verte frårøva sjansen til å delta i OL fordi Noreg følgjer USA sitt initiativ og boikottar leikane i Moskva på grunn av den sovjetiske invasjonen i Afghanistan. Dei norske spelarane reiser glade heim, kvar til sitt.

Eit par veker seinare landar eit privatfly på Kristiansand lufthamn, Kjevik.

Flyet tilhøyrer Adidas, eit av dei mektigaste konserna i idrettsverda og stolt utstyrsleverandør til, sponsor for og samarbeidspartner med FC Bayern München, flagskipet i vest-tysk klubbfotball, tre gonger vinnar av Europacupen for serievinnarar. Om bord i flyet sit Uli Hoeness. Det er ikkje meir enn fem og eit halvt år sidan han vart verdsmeister i fotball på heimebane og berre nokre månader sidan han la opp som spelar, men i ein alder av 27 er han allereie utnemnt til manager* i klubben han representerte i nesten heile si relativt korte, men likevel eksepsjonelt suksessrike spelarkarriere. Kva tenkjer Hoeness, mannen frå fotballmetropolen München, i det han grip dokumentmappa, reiser seg frå setet og skrid ut i novembertåka på ein norsk provinsflyplass? Det er det ingen som veit. Det vi veit, er at Uli Hoeness er ein målmedviten og viljesterk mann. Han har kome til Noreg i eit oppdrag, og oppdraget er å få ein av dei norske heltane frå Baunatal til å skrive under på ein proffkontrakt. Og nokon i maktens korridorar hjå Adidas har altså vurdert dette oppdraget som så viktig at dei har late Hoeness låne eit fly for å gjennomføre det.

Samstundes, i Moss, sette Einar Jan Aas seg inn i ein bil i lag med dei to lokale klubbleiarane Bjørn Kjell Hansen og Morten Westheim for å køyre til Kristiansand. Aas var 24 år gamal og hadde vore ein sentral spelar då Moss FK spelte seg opp i 1. divisjon nokre år tidlegare, og hadde sidan etablert seg som ein av dei dyktigaste midtstoggarane i norsk fotball. Grunnen til at trioen sette kursen for Sørlandet, var at den dåverande Start-formannen Erik Stallemo skulle bistå i forhandlingane. Stallemo hadde erfaring med utanlandske proffoppkjøparar frå den gongen Start selde Svein Mathisen til skotske Hibs, og «Matta» hadde tipsa landslagskollegaen Aas om at han var ein god mann å ha med på laget. Det var ikkje første gong profesjonelle klubbar på kontinentet hadde fatta interesse for Aas – mellom anna hadde den nederlandske storklubben Feyenoord og Bayern München sine (dåverande) erkerivalar Borussia Mönchengladbach allereie hatt han i kikkkerten. Men denne gongen var det altså alvor. Partane vart einige utan større vanskar, og same dag vart den lange, elegante nordmannen med Hoeness attende til München i Adidas-flyet for å gjennomføre fysisk test. Då denne var vel overstått, hadde norsk fotball fått sin første Bundesligaproff.

Arven etter «Assi»

Ingen veit sikkert kven som var den første nordmannen som spelte fotball i utlandet, men allereie på 1920-talet var Asbjørn Halvorsen frå Sarpsborg senterhalf og storstjerne på Hamburger Sportverein, som vann to tyske og ti regionale meisterskap i løpet av tida «Assi» bar kapteinsbindet på laget, og han er stadig rekna som ein av dei aller største spelarane i HSV si heiderskronte historie. Fleire andre nordmenn skal ha kombinert studiar eller arbeid i Tyskland med fotballspel i same periode, dog utan same suksess som Halvorsen. Tysk fotball heldt imidlertid stadig på amatøridealet på denne tida (og, iallfall i teorien, heilt fram til Bundesligaen vart grunnlagt i 1963), og Halvorsen dreiv sitt eige spedisjonsfirma ved sidan av fotballkarriera. Den første profesjonelle norske spelaren var såleis etter alt å døme Thøger Nordbø, ein bankmann frå Oslo som representerte Club Français i Paris i den då nystarta Ligue 1 i 1932-33. Byrjinga på Nordbø si proffkarriere har elles eit fascinerande fellesstrekk med Aas’ nesten femti år seinare, nemleg at han òg vart henta nedover med privatfly(!) Dét kunne fått katastrofale konsekvensar: Ifølgje ein artikkel av Peder Samdal hjå idrettsnettstaden Olympiastadion byrja nemleg flymotoren å brenne medan flyet var i lufta, men piloten – ein tidlegare krigsflygar frå 1. verdskrigen – klarte på eit eller anna vis å lande utan at verken han sjølv eller passasjeren hans kom til skade. 


Seinare på 1930-talet skal både Arne Brustad og Reidar Kvammen ha fått kontraktstilbod frå sjølvaste Arsenal, men takka nei, visstnok fordi reglementet på den tida var slik at amatørar som meldte overgang til proffklubbar måtte sone eit års karantene. Også i etterkrigstida baud ei streng fortolking av amatøridealet på problem for nordmenn som ville prøve lukka i utlandet, ettersom profesjonelle spelarar ikkje fekk lov til å representere landslaget. Ikkje desto mindre leverte vi ei handfull utøvarar til ikkje ubetydelege fotballnasjonar som Italia (Per Bredesen, Ragnar Larsen m.fl.), Skottland (Roald «Kniksen Jensen, Finn Seemann; seinare Svein Mathisen og Isak Arne Refvik), Nederland (Harald Berg, Roger Albertsen) og Belgia (Odd Iversen). I motsetting til kva som var tilfellet hjå våre skandinaviske broderfolk – som særleg på 1950-talet sendte ein bråte spelarar til Serie A – var norsk spelareksport dog aldri stor nok til at nordmenn vart dominerande i nokon annan liga enn den norske. Men Einar Aas’ overgang til Bayern München skulle vise seg å innevarsle eit paradigmeskifte, og i løpet av 1980-talet vart Noreg ein av dei viktigaste leverandørane av arbeidskraft til Bundesligaen.

Breitner og Rummenigge

Aas debuterte for Bayern mot Schalke 04 heime på Olympiastadion i januar 1980. Han seier at atmosfæren i garderoben sjølvsagt var annleis enn heime hjå kameratgjengen i Moss, men at han fekk ei grei mottaking. Dieter Hoeness – yngre bror av Uli – kom bort og spurte om han snakka engelsk, noko som ikkje var så vanleg for tyske fotballspelarar den gongen. Norbert Janzon hadde svensk kone og snakka svensk. Dette gjorde det enklare den første tida. Etter kvart vart òg hans eigen tysk betre. Bayern hadde eit stjernespekka mannskap med spelarar som Klaus Augenthaler, Paul Breitner og Karl-Heinz Rummenigge, men Aas seier likevel at han reiste ned i forventing om å spele seg til fast plass på laget. Han meiner dette kanskje var eit utslag av «overdriven sjølvtillit», men på den andre sida: Utan den sjølvtilliten kjem du aldri i nærleiken av kontrakt med eit tysk topplag. Bayern hadde ikkje kjøpt han viss dei ikkje visste at han var god. Overgangen frå norsk 1. divisjon var stor kva gjaldt tempo, fysikk og teknisk kvalitet, men Bayern hadde ikkje like sterkt fokus på mannsmarkering som mange andre tyske lag på den tida. Aas meiner òg at han drog fordel av at Moss-laget han kom frå hadde ein «kontinental» spelestil. Han klarte aldri å etablere seg som førsteval i midtforsvaret, men spelte likevel nok kamper til å verte ligameister begge sesongane han var i klubben. Aas seier at han kom godt overeins med dei fleste medspelarane, men ikkje med trenaren, ungarske Pál Czernai. 


Problemet var at han aldri fekk skikkeleg tilbakemelding på kva aspekt ved spelet hans som ikkje var godt nok. Czernai var meir oppteken av å herse enn å hjelpe han til å verte betre. Ein frykteleg god trenar, men mindre dyktig på det mellommenneskelege, oppsummerer Aas. På eit tidspunkt bad han faktisk om lov til å dra heim til Moss, fordi han ville spele kampar kvar helg. Å vere proff kun for å vere proff var ikkje noko mål i seg sjølv. Men så kom Nottingham Forest på banen. Under Brian Clough hadde Skogvaktarane spelt seg opp frå 2. divisjon, vunne ligameisterskapet som nyopprykka lag og deretter sjølvaste Serievinnarcupen to år på rad. No ville Clough ha den norske elegantiaren Aas som ny krumtapp i midtforsvaret. Det seier ein heil del om Aas’ kvalitetar som spelar at han vart henta av ein klubb av Forest sitt kaliber trass i at han ikkje spelte fast i Bayern. Han hugsar tida i England som «fantastisk bra» fram til han hadde uflaks og brekte beinet, noko som markerte avsluttinga på proffkarriera. Aas reiste etter kvart heim til Moss og leia klubben til sitt første og hittil einaste seriemeisterskap i 1987, før han la opp.

Kranførar og agent

Samstundes som Aas sprang rundt på Bayerns grøne grasmatter og freista å imponere Pál Czernai, var ein annan nordmann kome i proffklubbane sitt søkeljos. Det var Arne Larsen Økland, helten frå kvalifiseringskampen i Baunatal. I likskap med Aas hadde bømlingen Økland imponert for eit lag som i løpet av 70-talet hadde tatt steget opp til 1. divisjon og etablert seg som eit lag å respektere, nemleg Bryne. Økland var ein slepen og målfarleg angripar, og kven vil vel ikkje ha ein slepen og målfarleg angripar på laget? I 1979 hadde han takka nei til ein overgang til austerrikske Sturm Graz, og hadde òg vore på prøvespel i Norwich City. Samstundes levde det på denne tida ein tyskar som heitte Joachim Bähr i Göteborg. 

I det sivile liv var Bähr kranførar, samstundes som han var ein ein fotballinteressert mann med gode kontaktar i fleire profflklubbar i heimlandet. Göteborg er jo ikkje langt frå Oslo, og det hendte at Bähr sette seg i bilen og køyrte til Ullevaal for å sjå det norske landslaget i aksjon. Bähr var aldri agenten til Økland, men han trekte i nokre trådar og såg til at nordmannen vart invitert på prøvespel i Bayer Leverkusen. Dét gjekk ifølgje Økland sjølv «tóleg greitt», men trenar Willibert Kremer var ikkje heilt overbevist. Ifølgje boka Proffliv, ført i pennen av Otto Ulseth i 1985, syntest Kremer at Økland var «tafatt og uten kraft» og var innstilt på å sende han heim, men då kom klubbens 37 år gamle veteranmålvakt Fred Bockholt til unnsetting! Økland og Bockholt hadde køyrt spesialtrening i lag etter at fellestreningane var over, og målvakten meinte å ha sett noko i den norske krølltoppen som Kremer hadde oversett. I kraft av si erfaring var Bockholt ein mann som vart lytta til i Leverkusen, og mot slutten av treningsopphaldet var klubbleiinga innstilt på å tilby han kontrakt. 

Dermed vart det forhandlingar med Bryne, og som tilfellet òg hadde vore då Einar Aas melde overgang til Bayern München fann desse stad i Kristiansand fordi Erik Stallemo skulle bistå. Ifølgje boka Opp og ned gjennom 90 år – historien om Bryne FK fann forhandlingane stad i «ein gemyttleg tone», og Økland vart raskt einig med Leverkusen om sin personlege kontrakt. Det som derimot skapte ei viss floke var det nøyaktige tidspunktet for overgangen. Den vest-tyske forhandlingsdelegasjonen ynskja naturleg nok at Økland skulle skrive under snøggast råd, medan Bryne-leiarane var bekymra fordi ein klausul i kontrakten hans med jærklubben tilsa at hans tidlegare klubb Vard skulle ha 50 % av overgangssummen viss han melde overgang før 1. april 1980. Til sist vart ein einige om eit kompromiss, og Økland uttalte til Stavanger Aftenblad: «Jeg synes Bryne-ledelsen har vært så imøtekommende og hjelpsom når det gjelder min proffkontrakt at jeg så gjerne spiller vårsesongen i klubben selv om det har sine ulemper.» (Vard klaga seinare saka inn for Lovkomiteen i Noregs Fotballforbund, og etter mykje om og men endte det heile med at Haugesundsklubben aksepterte ein mindre økonomisk kompensasjon.)


Sesongen 1980 vart den til då beste i historia til Bryne FK. Då Økland forlot klubben ved halvspelt serie toppa laget førstedivisjonstabellen to poeng foran Start, men til slutt var det sørlendingane som kunne juble for gull etter ei av dei mest dramatiske sesongavsluttingane i norsk fotballhistorie. På Jæren vil ein alltid spekulere i om utfallet kunne vorte annleis viss meisterangriparen Økland hadde fullført sesongen for klubben, men ifølgje hovudpersonen sjølv var det aldri noko aktuelt tema. I staden reiste han til Vest-Tyskland for sesongoppkøyring med sitt nye lag. Det var ein brutal overgang. Økland seier han vart «køyrt heilt i kjellaren» på treningsleir. Sosialt var det sjølvsagt òg ein viss skilnad på ein proffklubb frå ein stor og mektig fotballnasjon som den vest-tyske samanlikna med det vesle mønsterbruket Bryne på den norske landsbygda. 

Det var ei anna rangordning, ein annan mentalitet. Ein måtte sette seg i respekt. Økland seier at dette gjekk greitt for hans eigen del, og at han kom godt ut av det med dei fleste lagkameratane. Men lønsstrukturen i vest-tysk fotball på denne tida gjorde ikkje desto mindre spelarane til konkurrentar på ein annan måte enn kva tilfellet var her heime. Dei hadde ifølgje Økland ei «fornuftig grunnløn» – på toppen av dette kom felles bonusar for oppnådde poeng i serien og individuelle bonusar for dei som faktisk starta kampane. Å vere fast på laget tyda med andre ord ikkje berre mykje når det gjaldt status og sjølvkjensle, men var òg ein betydeleg faktor for privatøkonomien. Dette må naturleg nok ha hatt ein viss innverknad på miljøet i garderoben. I Proffliv kjem dette til uttrykk gjennom ei setning som tilkjennegjer ein tidstypisk motvilje mot sjølve konseptet «profesjonell fotball»: «Det var én eneste årsak til at de var sammen: de tjente penger på det.»

Bayer-konsernet var (og er) den største arbeidsgjevaren i Leverkusen, og på byrjinga av 1980-talet var det stadig slik at alle spelarane i Bundesligaklubben Bayer Leverkusen formelt var tilsette i konsernet. Alle hadde difor, iallfall i teorien, ein «sivil» jobb ved sidan av fotballen. Arne Larsen Økland var utdanna revisor og hadde medan han spelte for Bryne hatt fast, full jobb på fylkesskattekontoret i Rogaland. Som proff i Leverkusen fekk han tildelt eit kontor og skulle jobbe ein dag eller to i veka i skatteavdelinga hjå klubbens eigarar. Men det tyske skattesystemet var ikkje så enkelt å forstå, og Økland fortel at denne «jobben» etter kvart opphøyrte meir eller mindre av seg sjølv. Han understreker dog at mange av dei lokale spelarane i klubben samvitsfullt skjøtta deltidsjobbane sine, fordi dei visste det ville opne for trygge stillingar i konsernet når proffkarriera ein dag var over.

Årets lag i Kicker

Overgangen frå norsk førstedivisjon til Bundesliga var ikkje berre stor fysisk og sosialt, men òg ikkje minst taktisk. Frå tida under trenarpioneren Kjell Schou-Andreassen i Bryne var Økland van med sonespel, men i Vest-Tyskland var det stadig mannsoppdekking som gjaldt. Sjølv om ein spelte i angrep, måtte ein følgje «sin» midtstoggar viss han avanserte framover på banen. Etter kvart gjekk enkelte lag over til såkalla «Raumdeckung», altså den defensive hybriden vi på norske ville kalle markering i sone. Men klassisk soneforsvar skulle forbli kontroversielt og til dels latterleggjort i tysk fotball i mange år framover. 

Økland starta på benken i den første seriekampen sesongen 1980/81, borte mot Kaiserslautern, men i løpet av dei tjue minutta han fekk som innbytar i andre omgang rókk han å få både ein alboge i ribbeina og eit kne i låret frå sin oppassar, jernmannen Hans-Peter Briegel. Ikkje desto mindre fekk han tillit frå start i neste seriekamp, derbyet mot Köln, og scora sitt første bundesligamål mot sjølvaste Harald Schumacher. Peter Szech, toppscoraren til Leverkusen sesongen før, var – iallfall viss vi skal stole på framstillinga til Ulseth i Proffliv – mildt sagt ikkje blid, men det kunne jo ikkje Økland ta omsyn til. Han scora igjen mot Eintracht Frankfurt, før han slo til med hat-trick mot Borussia Dortmund, samtlege mål etter utoverskrudde bananinnlegg frå den vesle vingen Wolfgang Vöge. Men så kom ein tyngre periode. Leverkusen vann ikkje éin kamp mellom midten av oktober og byrjinga av mars, og Økland sjølv noterte seg kun for tre scoringar i løpet av dei tretten kampane dei spelte i denne perioden. Så, den 7. mars, opprann dagen då han skulle sørgje for at namnet Arne Larsen Økland aldri vert gløymt av historiemedvitne tyske fotballentusiastar. 

Bayern München, både regjerande og komande seriemeister, kom på vitjing til Ulrich-Haberland-Stadion. Før kampen forklarte Willibert Kremer at oppgåva til Økland ganske enkelt var å springje frå Klaus Augenthaler. Lettare sagt enn gjort, tenkte bømlingen. Den framtidige verdsmeisteren Augenthaler var berre 23 år gamal på dette tidspunktet, men allereie ein frykta forsvarsspelar. Men Kremer insisterte på at Økland var raskare enn Augenthaler på dei første metrane, så det var ikkje anna å gjere enn å prøve. Einar Aas, i sin siste kamp for Bayern München, spelte libero og skulle ordne opp viss Leverkusen-angriparane kom seg fri frå oppassarane sine.

Etter 24 minutts spel stod det 3-0 til Bayer Leverkusen. Arne Larsen Økland hadde scora alle tre måla.

Dét var sjølvsagt stort – ja, nærast ufatteleg stort – i seg sjølv. Men det var ikkje dei tre måla som var grunnen til at Økland udødeleggjorde seg sjølv denne dagen. Midtvegs i andre omgang fekk han ein sjanse til å score igjen. Som så ofte kom pasninga frå venen Wolfgang Vöge ute på høgresida. Økland vrei seg og freista å styre ballen mot mål, men trefte berre yttersida av nettet. Men dommar Udo Horeis peikte mot midtstreken. Mål! Men det var jo ikkje mål? Ballen hadde ikkje vore inne! Superstjernene Paul Breitner og Karl-Heinz Rummenigge protesterte iherdig. Fleire av Leverkusen-spelarane hadde òg ein berettiga mistanke om at målet ikkje var noko mål, men Horeis stod på sitt. Då steig Arne Larsen Økland fram og sa det som det var, og etter at han hadde sagt det som det var, annullerte dommaren målet. Leverkusen vann 3-0. 

Etter kampen, direkte på TV, freista Horeis – «dommersniken», som Ulseth kallar han – å snu situasjonen på hovudet ved å hevde at det var han som hadde spurt Økland om ballen var inne eller ei. Økland sjølv avviser dette, men gjev likevel uttrykk for ein viss sympati for den stakkars kampleiaren. Han var ein lovande dommar på veg opp og fram, men fekk meir eller mindre karriera øydelagt på grunn av denne tabben. Det er uansett ingen grunn til å tvile på at Økland «annullerte» sitt eige mål på eige initiativ, og han mottok då òg velfortent hyllest for si gode sportsånd frå eit nær sagt samla vest-tysk fotballmiljø. Den einaste dissidenten var dåverande Hamburg-manager Gunther Netzer, som meinte det var «amatørmessig». Same kveld var Økland gjest i sportsstudioet til ZDF i Frankfurt. Her fortalde han ikkje berre om hat-tricket og det sjølvannullerte fjerdemålet, men òg om kaninane på verandaen utanfor rekkehuset i Leverkusen og om torskefiske utanfor Bømlo. Etter dette var han, med Ulseths ord, «nasjonal eiendom også i Vest-Tyskland».

Arne Larsen Økland avslutta sin første sesong i Bundesliga med seksten scoringar og kom på årets lag i det notorisk strenge fotballmagasinet Kicker – i lag med mellom andre Breitner, Briegel, Rummenigge, Mannfred Kaltz og Bruno Pezzey. Han var ei stjerne i ein av verdas største fotballnasjonar. Leverkusen var eit ustabilt lag i den perioden han var der – sesongen 1981/82 måtte dei faktisk ut i opprykk/nedrykk-playoff mot Mainz – men Økland var lagets toppscorar alle tre sesongane og i den siste var han sågar kaptein, vald av spelarane sjølv. Han hadde ettertrykkeleg bevist at nordmenn kunne lukkast i vest-tysk fotball, og vart såleis ein døropnar for dei etter kvart mange landsmennene som følgte etter han. (Seinare skulle han òg bidra til å opne dører på meir direkte vis, noko vi kjem attende til etter kvart.) 

Han kunne forlenga kontrakten med Leverkusen etter 1983-sesongen, men fekk eit tilbod frå hardtsatsande Racing Paris og syntest det verka forlokkande å spele og bu i den franske hovudstaden. Tida i Paris vart ei variabel erfaring – opprykk den første sesongen, utanomsportsleg uro, skadeproblem og nedrykk den andre. Sommaren 1985 var han 31 år gamal, men hadde stadig ei høg stjerne i Vest-Tyskland, og fleire klubbar freista å overtale han til å returnere til Bundesliga. Willibert Kremer, gamletrenaren frå Leverkusen, ville ha han til Fortuna Düsseldorf, medan Bayern Uerdingen, som var klare for europeisk turneringsspel etter å ha slått Bayern München i cupfinalen, òg la eit både økonomisk og sportsleg attraktivt tilbod på bordet. Men det nye huset på Bryne stod innflyttingsklart, og familien ville gjerne heim. 

Både Brann og Viking ville gjerne ha han, med førstnemnte var uaktuelt av geografiske årsaker, og, som han så klokt uttrykte det: «Går jeg til Viking, må jeg antakelig ha politibeskyttelse rundt huset her på Bryne.» Den hausten redda han truleg gullfavorittane frå Jæren frå nedrykk med sin klasse, målteft og erfaring. Avgjerda fall i siste serierunde heime på Bryne stadion, kor nettopp Viking var gjestar. Heimelaget vann 2-0, og veteranen Økland scora begge måla. To år seinare sette han punktum for ein stor karriere ved å leie Bryne til sin første og (hittil) einaste cuptriumf over Brann på Ullevaal.

Vossing og bridge-spelar

Omtrent samstundes som Arne Larsen Økland etablerte seg i Bundesliga, flytta ein ung mann frå Voss til Nürnberg for å studere økonomi. Ingen kunne vite det då, men dette valet av studiestad skulle få avgjerande konsekvensar både for norsk og til dels vest-tysk fotball. Den unge vossingen var nemleg ein entusiastisk bridge-spelar, og meldte seg følgjeleg inn i ei lokal bridge-foreining for å dyrke lidenskapen sin for dette forunderlege kortspelet. Gjennom bridge-foreininga knytte han kontaktar med fleire sentrale aktørar i tradisjonsklubben 1. FC Nürnberg, det eine førte til det andre, og før nokon visste ordet av det var Rune Hauge tilsett i klubbadministrasjonen i ei rolle som ofte vert omtalt som «co-manager», kor han hadde ansvar for så pass ulike felt som marknadsføring og speiding. 

Med ein nordmann sentralt plassert i klubben var det ikkje overraskande at Nürnberg etter kvart byrja å kaste sine speidande blikk nordover. Den første nordmannen som vart invitert ned var Anders Giske. Den unge kristiansundaren hadde gjort seg positivt bemerka både for det dåverande heislaget Brann og for landslaget, kor han mellom anna (i lag med både Økland og Aas) hadde vore med på den klassiske triumfen over England på Ullevaal, og hadde klare ambisjonar om å verte proff. Giske var på prøvespel i både Köln og Nürnberg, og fekk kontraktstilbod frå sistnemnte. I Noreg hadde han først og fremst operert som midtbanespelar, og scora faktisk heile elleve mål i sin siste sesong for Brann, men då han kom til Vest-Tyskland midtvegs i sesongen 1983/84 satsa den ferske Nürnberg-trenaren Heinz Höher på han som markeringsstoggar. 

Giske var van med å spele mann mot mann på midtbanen og kjente seg komfortabel som duellspelar. Debutsesongen endte med nedrykk, men Giske gjorde det personleg så bra at fleire andre bundesligaklubbar gjerne ville ha han. Ein av styrkane til Giske var at han var ein anvendeleg spelar: Nyopprykka Schalke 04 ville bruke han som libero, medan Bayer Leverkusen var interessert fordi han var eit venstrebeint alternativ både på den sentrale midtbanen og som vingback. Han valde sistenemnte klubb, men tida i Leverkusen vart ikkje heilt som håpa. Han pådrog seg tidleg ein skade i ein kollisjon med ein belgisk målvakt i ein treningskamp, det var ein dårleg start. Når han omsider kom inn på laget, vart han brukt mykje på venstresida, trass i at han alltid hadde trivdest best sentralt. Dessutan fekk Giske og kona sitt første barn i løpet av sesongen i Leverkusen – sonen hadde kollik i tre månader, noko som naturleg nok påverka nattesøvnen og følgjeleg prestasjonane på banen. I mellomtida hadde Nürnberg spelt seg opp igjen i Bundesliga. 

Trass i sportsleg suksess var det ein turbulent sesong kor konfliktlinja gjekk mellom dei eldre og dei yngre spelarane på laget. Veteranane tapte maktkampen, og då Giske returnerte til klubben hausten 1985 var han brått ein av dei mest erfarne spelarane på laget i ein alder av berre 26. Nürnberg vart på denne tida eit springbrett for karrierane til unge, vest-tyske talent som Andreas Köpke, Roland Grahammer, Stefan Reuter og Dieter Eckstein. Det var eit offensivt lag med hurtige spelarar som var gode med ballen, men dei tok ofte for stor risiko og var sårbare for kontringar. Giske si oppgåve var å tette igjen defensivt og halde tilbake lagkameratane når dei angreip, slik at midtbanen ikkje vart tømt for spelarar. Denne oppgåva løyste han med bravur, og trass i at Nürnberg berre unngjekk playoff-plassen med eitt poengs margin kom nordmannen på årets lag i Kicker. 

Samstundes hadde klubben òg sikra seg fleire nordmenn. Bjørn Gulden sleit med skadar og klarte aldri å markere seg (men skulle seinare ta igjen sitt món i den tyske og internasjonale idrettsverda som administrerande direktør i Puma), medan Jørn Andersen vart ein suksess i angrep. Med Giske som kaptein og forsvarssjef synte laget betydeleg framgang dei neste to sesongane, og i 1987-88 vart dei nummer fem i Bundesliga og kvalifiserte seg for UEFA-cupen. Denne suksessen førte til at mektigare og rikare klubbar for alvor fatta interesse for dei unge Nürnberg-talenta – Grahammer og Reuter gjekk til Bayern München, Andersen og Eckstein til Eintracht Frankfurt. Likevel var det stadig nok kvalitet i laget til å konkurrere på jamnbyrdig fot med AS Roma i UEFA-cupens 1. runde, ein stor prestasjon i ei tid då Serie A var den utan samanlikning beste ligaen i Europa. Nürnberg vann faktisk 2-1 på bortebane mot Rudi Völler & Co. (Souleymane Sané, faren til Leroy, scora det første målet), men tapte knepent samanlagt etter 1-3 etter ekstraomgangar heime. Bundesligasesongen vart dog skuffande, og klubben berga plassen kun takka vere betre målforskjell enn sine rivalar i nedrykksstriden.


I 1989 fylte Anders Giske 30 år. På den tida var det ein alder då karriera til ein profesjonell fotballspelar ofte vart vurdert å vere på hell. I staden skulle det vise seg at Giske hadde sine beste sesongar på banen framføre seg. Köln trong ein erstattar for den unge midtstoggarbautaen Jürgen Kohler, som hadde meldt overgang til Bayern München, og valet fall på den etter kvart svært rutinerte nordmannen. Det vart eit lukkeleg val både for klubben og for Giske sjølv. Med lagkameratar som Bodo Illgner, Pierre Littbarski og Thomas Hässler – som alle skulle verte verdsmeistrar for Vest-Tyskland den påfølgjande sommaren – opplevde Giske å verte kome på andreplass i Bundesliga og å nå semifinalen i UEFA-cupen. Sistnemnte turnering baud for øvrig på stor dramatikk. 

Köln tok seg utan særskilte problem forbi Plastika Nitra og Spartak Moskva i dei to første rundane, men i den tredje runden tapte dei 2-0 borte mot Crvena Zvezda i Beograd etter to seine mål av det montenegrinske ballgeniet Dejan Savicevic. På heimebane fekk dei ikkje hól på byllen før etter ein times spel, men to mål av Falko Götz og eitt av Frank Ordenewitz på overtid sikra til sist avansementet. I kvartfinalen mot Royal Antwerp vann dei 2-0 på heimebane (Giske scora sjølv det andre målet) og gjekk vidare etter ein mållaus returkamp i Belgia. Men dei skulle snart erfare at mållause returkampar er ein medalje med ei bitter bakside. I semifinalen mot Juventus i Torino låg dei under 0-3 og alt håp syntest å vere ute, men i løpet av dei siste ti minutta reduserte først Götz og deretter, i siste speleminutt, Ralf Sturm. Hadde dei klart å score eit einaste mål heime på Möngersdorfer-Stadion ville dei avansert til finalen på bortemålsregelen, men Juve hadde no lært leksa si, stengte kynisk igjen bakover og fekk det mållause resultatet dei var ute etter. 

Bittert, kanskje, men uansett hadde Anders Giske opplevd sin sportsleg sett beste sesong hittil i karriera. Han var ein nøkkelspelar på eit topplag i ein knallhard liga og naut den største respekt i vest-tysk fotball. Men suksessen var ikkje utan kostnad. Samstundes som han meldte overgang til Köln takka Giske nei til vidare landslagsspel, fordi han meinte han ikkje tolte ekstrabelastinga, og han måtte prioritere arbeidsgjevaren. Hard, men feil trening på dårleg underlag gjorde kroppen sårbar for skadar. Han hadde ein ryggskade som tidvis hemma han, men visste kor viktig han var for laget og ville gjerne spele. Köln var eit lag som var venta å kjempe om titlar og europacupplassar, og den neste kampen var alltid den viktigaste. Sesongen 90/91 tapte dei den tyske cupfinalen etter straffekonk mot Werder Bremen, og i 91/92 sikra dei seg spel i UEFA-cupen etter ein dramatisk sluttspurt. Det var ei god avslutting på proffkarriera. Trass i at han no nærma seg sin 33-årsdag ville Köln gjerne forlenge kontrakten, men Giske og familien hadde bestemt seg for at det var på tide å flytte heim til Noreg. Han vende attende til Brann, kor planen var å spele halvannan sesong før han la opp, men kroppen ville ikkje samarbeide lenger og det vart med fire kampar i comebacket i norsk fotball.

Heynckes og Herlovsen

På 1970-talet kiva Borussia Mönchengladbach med Bayern München om hegemoniet i vest-tysk klubbfotball. Med spelarar som den energiske og iltre backterrieren Berti Vogts, midtbaneelegantiarane Gunther Netzer og Rainer Bonhof, det stuttvokste danske ballgeniet Allan Simonsen og måljegaren Jupp Heynckes vann klubben i løpet av tiåret den tyske cupen éin gong, UEFA-cupen to gonger og Bundesliga heile fem gonger. Klubben kompenserte for sine relativt magre økonomiske ressursar ved å utmerke seg gjennom talentutvikling og ein moderne, offensiv spelestil som mellom anna inspirerte den unge Arsène Wenger. Ved overgangen til 1980-talet valde Heynckes å skifte ut spelartrøya med trenartrikoten, og eit par år seinare mottok den unge hovudtrenaren eit tips om ein lovande og allsidig spelar i norsk 1. divisjon. Hausten 1982 tok Heynckes difor turen til Fredrikstad stadion for å sjå Kai Erik Herlovsen i aksjon. 

FFK tapte i kvaliken mot Eik Tønsberg, men den vordande trenarlegenden hadde sett noko han likte i den unge austfoldingen og inviterte han til Mönchengladbach på prøvespel. Han pådrog seg ein strekk under den andre treningsøkta med laget og syntest ikkje sjølv han fekk vist seg skikkeleg fram, men det tyda i praksis lite: Heynckes hadde allereie bestemt seg. Herlovsen fekk tilbod om kontrakt, takka ja til tilbodet og debuterte som proff for sin nye klubb på vårparten 1983. Overgangen frå norsk fotball var stor, både på og utanfor banen. Som fersk utlending måtte han bevise kva han var god for heilt på eiga hand, han vart sett på som ein konkurrent snarare enn som ein lagkamerat, det vanka ingen klapp på akslene og ingen av dei andre var interessert i å spele han god. Men etter han først klarte å erobre ein plass på laget, spelte han stort sett fast så framt han var skadefri. Gladbach var ikkje av same kaliber som under gullalderen eit snautt tiår tidlegare, men likevel eit solid lag som stort sett kjempa på øvre halvdel av Bundesliga-tabellen. 

Herlovsens første heile sesong i klubben, 1983-84, vart særskilt dramatisk. Folane endte på same poengsum som både Stuttgart og HSV, men måtte nøye seg med tredjeplassen på grunn av svakare målforskjell enn begge tittelrivalane. Samstundes hadde dei òg spelt seg fram til semifinalen i cupen, kor dei møtte Otto Rehhagels Werder Bremen til ein episk batalje heime på Bökelbergstadion kor Gladbach leia 3-1 etter 76 minutt og låg under 3-4 etter 82 minutt(!) Liberoen og kapteinen Wilfried Hannes fekk deretter ei scoring annullert for ein hårfin offside, før superreserven Hans-Jörg Kriens utlikna fem minutt på overtid og deretter avgjorde kampen i ekstraomgangane. I sjølve finalen møtte dei erkerivalane Bayern München, tok leiinga etter ein halvtimes spel og heldt på henne fram til åtte minutt før slutt. Ekstraomgangane endte mållause, og for første gong i historia kulminerte såleis den vest-tyske cupfinalen i straffekonkurranse. 

Allereie før kampstart var det klart at den unge midtbanestjerna Lothar Matthäus skulle forlate Gladbach til fordel for nettopp Bayern. Då straffekonkurransen tok til, var det sjølvsagt Matthäus som tok den første straffa for sin gamle klubb mot sin nye – og like sjølvsagt skaut han himmelhøgt over! Herlovsen scora sikkert på Gladbach si neste straffe, men dei tapte til sist 6-7, og onde tunger vil for all framtid kviskre om at Lothar Matthäus sikra den første av dei talrike titlane han skulle vinne med FC Bayern München den dagen.

Frå og med sesongen 1983/84 var Kai Erik Herlovsen ein sentral spelar for Borussia Mönchengladbach og utmerkte seg positivt både som markeringsstoggar, sideback og defensiv midtbanemann. Sågar den kjende og frykta Bild-spaltisten Max Merkel kunngjorde anerkjennande at «ein må demontere beina til Herlovsen etter kampen, viss ikkje vil han aldri slutte å springe». Innsatsviljen og duellstyrken hans var kvalitetar Jupp Heynckes verdsette høgt, og det vart såleis stadig viktigare for trenaren å ha med nordmannen på laget. Dette kunne imidlertid òg stundom føre til konflikt. Vinteren 1986 sleit Herlovsen med ein kneskade, men Heynckes ville ha han klar til neste kamp. 

Då allrounderen audmjukt innvendte at dette nok diverre var umogleg, fekk han klar melding om dersom han ikkje spelte kampen kunne han like gjerne reise heim! Herlovsen gjorde som han fekk beskjed om og spelte ein halv sesong i FFK i 2. divisjon. Men sjølv om Heynckes var ein temperamentsfull mann var han heldigvis ikkje langsint. Då han same haust fekk snusen i at Herlovsen hadde fått eit tilbod frå Schalke 04, skreid han resolutt til verks og sørgja for at hans gamle favoritt vende attende til Bökelbergstadion i staden. Herlovsen vart såleis ein av svært få norske spelarar som er kjøpt av same utanlandske klubb to gonger. Han meiner sjølv at han aldri har vore betre enn under det andre opphaldet i Mönchengladbach, og at han hadde sine beste år på banen framføre seg då han rauk korsbandet 29 år gamal. Klubben ville gjerne hjelpe han tilbake og gav han femten månader til å byggje seg opp igjen, han vart sendt til ein klinikk i nabobyen Düsseldorf kor han trente fem-seks timar til dagen, men skaden var for komplisert og han vart til slutt erklært idrettsinvalid av dei tyske legane. Herlovsen er med rette stolt over si lange og vellukka karriere i Bundesliga, men tilstår at han stundom tenkjer på kva som kunne ha vore viss han ikkje hadde skada seg då han var på topp.


Kai Erik Herlovsen var den første av i alt fire nordmenn som var innom Borussia Mönchengladbach i løpet av 1980-talet, men ingen av dei andre makta å matche fredrikstadkarens suksess. Erik Thorstvedt var ikkje meir enn 23 år gamal, men allereie etablert som Noregs fremste målvakt då Rune Hauge ordna treningsopphald for han i både Gladbach og Werder Bremen vinteren 85/86. Thorstvedt meiner at Hauge ynskja å setje dei to vest-tyske klubbane opp mot kvarandre i ein slags auksjonsrunde, men diverre var han halvskada og fekk ikkje heilt vist kva han var god for då han gjesta Otto Rehhagel & Co. Gladbach-leiinga, derimot, såg potensialet i den lange siddisen. Men overgangen vart alt anna enn enkel. 

Thorstvedt hadde valt fransk i staden for tysk på skulen og stilte såleis med eit språkleg handicap. Han opplevde dei hierarkiske strukturane i det tyske samfunnet som framandarta både på og utanfor banen. Ein utanlandsk fersking vart dessutan sjølvsagt utsett for ymse skitne triks, som då lagkameratane lurte han til å sette seg på plassen til kaptein og libero Hans-Günter Bruns i spelarbussen. Samstundes er Thorstvedt tydeleg på at tida i Gladbach var av stor sportsleg verdi – han la på seg ti kilo musklar i løpet av det knappe året han var der og seier han aldri har vore betre trent enn då han forlet klubben. Tyske målvakter på denne tida trente på ein litt annan måte enn kva han var van med frå norsk fotball, med meir fokus på styrke og eksplosivitet. Kvar trening var ein liten krig. Alt frå taktikk til kosthald var langt meir proft og gjennomorganisert enn kva tilfellet var i Noreg. Han vedgår at han kanskje ikkje var heilt klar då han vart kasta ut på djupt vatn i Bundesliga og meiner det kanskje kunne gått betre viss han hadde fått litt meir tid til å tilpasse seg. Men spranget var uansett stort. Av dei tolv kampane han fekk for Gladbach, meiner Thorstvedt sjølv at seks var ok, tre svært bra og tre særs dårlege. 

Diverre høyrer den klart mest berømte kampen han spelte i løpet av tida i vest-tysk fotball til i sistnemnte kategori. I den nestsiste serierunden sesongen 1985/86 kunne Werder Bremen sikre seg ligameisterskapet med siger over tittelforsvarar Bayern München heime på Westerstadion. Stillinga var stadig 0-0 då Werder fekk straffespark i det nestsiste speleminutt. Den høgreiste forsvarsspelaren Michael Kutzop skreid fram for å ta straffesparket, og skaut hardt og presist i... stolpen. Og ut. Kutzop tok meir enn førti straffar i løpet av karriera, og brente kun dette eine. Dermed hadde Bayern stadig ein sjanse til å forsvare tittelen, men dei var avhengige av at rivalane frå Bremen tapte borte mot Stuttgart samstundes som dei sjølv vann mot sine gamle rivalar frå Mönchengladbach. Slik Thorstvedt hugsar det, scora ex-Gladbachstjerna Lothar Matthäus etter «cirka tretten sekund». Då kampen nærma seg slutten, stod det 0-6 på måltavla på Olympiastadion, og den norske målvakten minnest at medan halvparten av Bayern-spelarane sentra ballen roleg fram og attende mellom seg inne på eigen banehalvdel, stod den andre halvparten langs sidelinja og venta i andelaus spenning på å få høyre resultatet frå kampen i Stuttgart på radio. Dei fekk den hjelpa dei trong. FC Bayern München toppa tabellen éin einaste gong i løpet av heile sesongen: Etter at den siste serierunden var ferdigspelt. I dette storslagne dramaet var Erik Thorstvedt aus Norwegen kanskje ein statist, men han var no i det minste til stades, han skaffa seg viktig erfaring og han skulle få større roller på fotballens scener etter kvart.

Kjetil Rekdal og Gøran Sørloth var òg innom Borussia Mönchengladbach på slutten av 1980-talet. Rekdal skulle seinare oppnå ein betydeleg posisjon i tysk fotball som libero og kaptein for Hertha BSC – kor supporterane sågar stemte han inn i klubbens Jahrhundertelf – men i Gladbach lukkast han aldri. Sørloth fekk endå færre sjansar til å bevise kva han var god for, og vart i realiteten sendt heim etter berre ein halv sesong. Rissaværingen har seinare noko kryptisk uttalt at «Kjetil Rekdal og jeg fikk skylda for alt som gikk galt, selv om vi ikke spilte». Sørloth var likevel i stand til å sjå det mislukka proffeventyret i eit sjølvironisk perspektiv. Då han kom heim att til Trondheim var det første han gjorde å bestille ei pølse i sjappa på hjørnet. «Men ær’ikke Sørloth?», spurte den norsk-pakistanske innehavaren. «Det gikk til hælvete i Tyskland, jo!»

«På jobb med Erik Soler»

I 1984 følgte Erik Soler frå Lillestrøm i fotspora til legenden Asbjørn Halvorsen då han skreiv under for Hamburger Sportverein. HSV var på denne tida ein gigantisk klubb som nyleg hadde vunne Bundesliga to år på rad og sågar triumfert i sjølvaste Serievinnarcupen etter finalesiger over sjølvaste Juventus. Dei kunne skilte med storstjerner som den offensive høgrebacken Mannfred Kaltz og playmakeren Felix Magath på banen og den austerrikske demontrenaren Ernst Happel på lagleiarbenken. I kraft av sine prestasjonar og sin status i vest-tysk og europeisk fotball var dei ein særs sjølvmedviten gjeng. 

Eller som Glenn Hysén – midtstoggarbautaen på IFK Göteborg-laget som sensasjonelt slo HSV over to kampar i UEFA-cupfinalen 1982 – noko mindre diplomatisk uttrykte det då eg intervjua han for nokre år sidan: «Dom va nårra arroganta jävlar.» I dette nådelause miljøet skulle altså den vesle sjarmøren Soler freiste å markere seg. Tida hans i Hamburg er skildra av Bjørn Taalesen (som seinare vart sportssjef i TV2) i boka «På jobb med Erik Soler». Boka er eit interessant tidsdokument fordi ho gjev uttrykk for eit paradoks som må ha prega norsk fotball i denne perioden – på den eine sida fascinasjon for at stadig fleire norske spelarar fekk prøve seg i ein av verdas største fotballnasjonar; på den andre sida ein intuitiv motvilje – som i boka tidvis trugar med å tippe over i regelrett avsky – for sjølve konseptet «profesjonell fotball».

 Særs symptomatisk i så måte er opningskapittelet «Fotballens halliker», kor dei mellommennene vi i dag kallar agentar vert omtalt i, eh, mindre flatterande vendingar. Rett nok er Soler sjølv sitert på at han oppfatta sin personlege «hallik» – Joachim Bähr, den tyske kranføraren frå Göteborg – som «helt igjennom ærlig og redelig», men tonen i teksten levnar liten tvil om at dette er alt anna enn representativt for agent/hallikstanden generelt. «Ingen – verken spillere eller klubber – liker egentlig den virksomheten Bähr og andre bedriver, men likevel aksepterer alle det nærmest som et nødvendig onde.» Taalesen gjer eit stort poeng av at Soler måtte signere kontrakt med Bähr før han fekk kontrakt med HSV, noko som når sant skal seiast ikkje framstår som særskilt oppsiktsvekkjande, men som vert forklart med at ein annan, ikkje-identifisert norsk spelar skal ha freista å snike seg unna å betale dei fem prosenta av bruttoinntekta si som Bähr meinte å ha krav på, ein episode som førte til at kranføraren ikkje lenger gjorde forretningar basert på munnlege avtalar.

Boka gjev i det heile inntrykk av at norsk fotball sitt forhold til internasjonale proffklubbar var prega av ein kombinasjon av naivitet og grådigheit. HSV-manager Gunther Netzer skal til dømes ha utbrote at LSK-leiinga var «helt gale» etter at dei innleiingsvis hadde forlangt 600 000 D-mark for å la amatøren Soler gå. «1,8(!) millioner norske kroner var nok ikke helt den summen HSV hadde ment en for dem ukjent nordmann, skulle koste.» Her må det dog vere lov å spørje: Kvifor ville HSV signere «en for dem ukjent nordmann»? Overgangssummen vart uansett etter kvart justert betydeleg ned. Ein artig detalj frå forhandlingane ved Globetrotter hotell på Fornebu er elles at norske journalistar fekk snusen i avtalen fordi dei observerte ein mann ved namn Michael Pfleghar i hotellresepsjonen. Pfleghar var gift med den i særklasse største norske kjendisen i (Vest-)Tyskland på denne tida – Wenche Myhre – men han var òg ein god ven av Gunther Netzer, og dei to hadde avtalt å møtast når Netzer likevel var i Noreg. Journalistane la to og to saman.


Erik Soler var ein løpssterk og anvendeleg spelar og burde såleis passa godt inn i vest-tysk fotball på denne tida. I den knallharde kampen for tilværet som prega storklubben Hamburger Sportverein vart han ingen ubetinga suksess, men han var trass alt på banen i tretti kampar den første sesongen, noko som var kravet for å få utbetalt full bonus. Allereie same sommar gjorde han det likevel klart for Netzer at han ynskja seg vekk frå klubben, og i 1986 returnerte han til Noreg og signerte for Sportsklubben Brann. Boka om tida hans i Hamburg er sterkt prega av tida ho vart skriven i, men er likevel (eller kanskje snarare: difor) lesverdig på grunn av si doble, tidvis nærast schizofrene bodskap: «På jobb med Erik Soler» er prega av eit genuint engasjement for å skildre kvardagen til ein ung nordmann i eit tøft, utanlandsk proffmiljø, men òg av ei underliggjande kjensle av at nettopp dette miljøet på sett og vis er moralsk forderva, og slik står i strid med dei tradisjonelle norske (og såleis ubestrideleg sanne og gode) idrettsverdiane. For dagens lesarar framstår dette truleg som ein temmeleg framandarta tankegang, men det er viktig å ha i mente viss ein ynskjar å forstå den brytingstida 1980-talet var for norsk fotball.

Torjägerkanone

Hausten 1984 meldte Jørn Andersen overgang frå cupmeister FFK til seriemeister Vålerengen. Eit år seinare var den unge, kraftfulle angriparen med dei lyse flagrande lokkane toppscorar i norsk 1. divisjon, og proffklubbane på kontinentet byrja å fatte interesse. I Nürnberg sat stadig Rune Hauge i klubbadministrasjonen: Kontakt vart formidla, prøvespel organisert, og då prøvespelet var over nølte ikkje Nürnberg-leiinga med å tilby nordmannen kontrakt. Det var byrjinga på ei lang og rikhaldig utanlandskarriere, først som spelar i Tyskland og Sveits, deretter som trenar i Sveits, Tyskland, Hellas, Austerrike, Nord- og Sør-Korea. Andre norske spelarar har hatt større karrierar totalt sett, men det spørs om ikkje Andersen frå Skjeberg står for den fremste norske proffprestasjonen over ein enkelt sesong, nemleg sesongen 1989/90 – hans andre etter overgangen frå Nürnberg til Eintracht Frankfurt. 

Det første året i finansmetropolen hadde vore skuffande både for han sjølv og laget – den lunefulle divaen frå Waldstadion hadde vyar om ei topplassering i Bundesliga og suksess i europeisk cupspel, men kom i staden til å kjempe mot nedrykk og hadde tre ulike trenarar i løpet av sesongen (ein av dei var Einar Aas’ gamle uven frå Bayern München, Pál Czernai). Men etter å med eit naudskrik ha sikra Bundesligaplassen i play-off mot Saarbrücken, fann laget etter kvart stabilitet og form under Jörg Berger. Den briljante pasningsspelaren Uwe Bein vart henta inn frå HSV og tilførte laget kreativitet, og med innlegg frå kantane og gjennombrotspasningar frå midtbanen vart Jörn Andersen aus Norwegen tidenes første utanlandske Torjägerkanone i Bundesliga. «Den nordmannen som gjør dette etter meg, skal jeg personlig ta i handa», uttalte måltjuven frå Austfold. Tretti år seinare er han stadig den einaste mannlege norske spelaren som har vorte toppscorar i ein stor europeisk liga.


Samstundes som Jørn Andersen stod på terskelen til sitt Annus mirabilis, signerte ein kraftig krølltopp frå Bamble for 2. Bundesligaklubben Hertha BSC. Jan Halvor Halvorsen hadde rett nok ei fortid i Brann, ein klubb ikkje ukjend med brå brottsjøar verken på eller utanfor banen, men sjølv ikkje erfaringane frå Bergen kunne førebu han på den dramatikken han skulle få oppleve i Berlin i løpet av dei neste månadane. Då den noverande Bryne-trenaren ankom Olympiastadion var dagens alltyske hovudstad framleis ein delt by, men samstundes som Hertha spelte seg opp i Vest-Tysklands øvste divisjon, gjennomgjekk Europa dei mest gjennomgripande endringane sidan slutten av den andre verdskrigen, atter ein gong med nettopp Berlin som episenteret for eit politisk og sosialt jordskjelv. Halvorsen, som aldri hadde vitja byen før han kom dit for å utøve midtstoggarfagets edle kunst, fortel at i dei første månadane, medan Muren framleis stod, brukte han og ein del av lagkameratane å reise inn i aust-Berlin via Checkpoint Charlie ein gong i veka, veksle pengar på svartebørs og deretter nyte eit herremåltid for ein særs billeg penge. 

Han minnest at ein taxisjåfør på austsida sa at det største ynskjet hans var å kunne køyre taxien over grensa, og ikkje lenge etterpå fekk han det ynskjet oppfylt. Trass i at Hertha alltid har vore basert i det som under den kalde krigen var vest-Berlin, hadde dei frå gamalt òg talrike supporterar aust i byen, og til den første heimekampen etter Murens fall kunne ein sjå eit tilsynelatande uendeleg opptog av Trabantar bevege seg vestover gjennom byen mot det mektige (men den gongen framleis grå og umoderne) Olympiastadion. Alle supporterane frå aust-Berlin fekk ifølgje Halvorsen gratis billettar, og meir enn 70 000 menneske var innføre portane for å bivåne oppgjeret mot Wattenscheid.

Halvorsen fekk tildelt leiligheit like ved Kurfürstendamm, og det første året i Berlin vart minneverdig både profesjonelt og privat. Ikkje berre var han ein sentral spelar på eit lag med sportsleg suksess – han møtte òg kona si, som kom frå Trondheim og studerte fysioterapi i byen. Han fortel om dei vanlege utfordringane med å verte akseptert i eit konkurranseprega proffmiljø – mottakinga var svært kjølig, men han vart akseptert etter kvart som det viste seg at han bidrog til å styrke laget. Halvorsen var ein duellsterk spelar og treivst godt som markeringsstoggar i det klassiske tyske systemet. Viss din mann ikkje scora, hadde du gjort jobben din, seier han i dag. Då klubben kom opp i Bundesliga, innebar arbeidsinstruksen å markere spelarar av ekstraordinært kaliber: Danskane Brian Laudrup og Flemming Povlsen, det ghanesiske vidunderet Anthony Yeboah. 

Hertha vart ikkje levna særskilt store sjansar i comebacket i toppdivisjonen. Mange år før borgarmeister Klaus Wowereit framla sitt ikoniske postulat om at Berlin er «fattig, men sexy» sleit byens forsøksvise fotballflagskip med små ressursar samanlikna med mange av konkurrentane. Halvorsen syntest likevel det var ei fantastisk oppleving å spele mot dei vest-tyske topplaga, dei fleste kampane var utselde og det var stor stemning. Men Hertha rykka (som venta) ned og sesongen etterpå – då Halvorsen bar kapteinsbindet – var prega av trenarskifte og ein del turbulens. Men alt i alt synst han at han synst åra i tysk fotball var «ei kjempeoppleving», han har framleis vener i byen og klubben og vert stundom invitert nedover når Hertha-historiske milepælar skal feirast.


Skadene stoppet Skogheim

I november 1986 ordna eks-bundesligaproffen Arne Larsen Økland eit prøvespel i Werder Bremen for to av sine yngre, talentfulle landsmenn. Den eine var Vegard Skogheim, som trass i at han berre var tjue år gamal hadde relativt lang fartstid som førstelagsspelar i Ham-Kam. Skogheim fekk ikkje tilbod om kontrakt, delvis fordi vest-tyske klubbar på denne tida berre kunne ha to spelarar frå land utanfor EF i A-stallen, men hadde likevel imponert såpass at Werder valde å halde på kontakten. Halvtanna år seinare vart han invitert på eit nytt prøvespel, og denne gongen meinte trenar Otto Rehhagel at det var på tide å finne fram pergament og fjørpenn. 

Skogheim slutta seg til troppen under oppkøyringa til 88/89-sesongen. Werder Bremen var ein familieklubb som tok godt vare på spelarane, ein god klubb å kome til og (iallfall innleiingsvis) vere i. Skogheim hadde hatt fransk på skulen og var blank når det gjaldt språket då han kom ned, men seier det gjekk greitt å lære seg tysk etter kvart. Dessutan er fotball eit verdsspråk, påpeiker han. Trass i at han nyleg hadde dimma frå militæret og såleis ikkje var i sin beste fotballform, følte han at han heldt nivået. Det var jo ein grunn til at dei hadde henta han, som han uttrykker det. På treningane var det ofte dei som ikkje spelte så mykje som heldt nivået oppe – dei etablerte var ofte litt latare enn dei som ville kjempe seg inn på laget. Planen til Rehhagel var at han skulle bruke det første året til å akklimatisere seg. Skogheim syntest Rehhagel var ein fin fyr. Ein trenar som ikkje berre var oppteken av korleis spelarane presterte på banen, men òg av korleis dei hadde det utanfor. Flink til å hente spelarar som passa inn i det systemet og den stilen han føretrekte, og dyktig på det sosiale. Han inviterte til dømes alle spelarane i femtiårslaget sitt, noko som neppe var standard praksis i vest-tysk fotball på denne tida.

Mot slutten av sesongen bestemte Rehhagel at Skogheim skulle få sjansen på A-laget. Det kunne gått bra, men i staden rauk han korsbandet. På 1980-talet vart spelarar som pådrog seg denne skaden sett på som bortimot idrettsinvalide (jamfør avsluttinga på proffkarriera til Kai-Erik Herlovsen). Rehhagel hadde omsorg for sin skadde nordmann og vitja han på klinikken etter at han var operert, men gav samstundes klar beskjed: Klubben kunne ikkje vente på han. Det var stadig grenser for antal utlendingar i stallen og dei planla å hente den newzealandske angriparen Wynton Rufer frå Grasshoppers. Skogheim vart i praksis fortalt at han var ferdig i Bremen, sjølv om han stadig hadde kontrakt. Han fekk eit tilbod om å halde fram i vest-tysk fotball hjå Eintracht Braunschweig, men var ikkje særskilt lysten på ein lang opptreningsperiode i ein ny og ukjend klubb, og valde i staden å vende attende til Ham/Kam. Wynton Rufer vart ein suksess på Weserstadion, men det kan det jo vere at Skogheim òg ville ha vorte viss det ikkje hadde vore for skaden. Han seier at han er nøgd med opphaldet i Bremen, og sjølv om det er umogleg å vite kva som kunne hendt under andre omstende, meiner han at han viste på trening at han var god nok til å lukkast i Bundesliga.

Salem United

Den andre nordmannen som prøvespelte for Werder Bremen seinhausten 1986 var ein langbeint forsvarar som fire år tidlegare hadde representert trondheimsklubben Nidelv, men som på det tidspunktet sterkt vurderte å leggje opp fordi å spele fjerdedivisjonsfotball kosta meir enn det gav og fordi han ville prioritere lærarutdanninga. Men så lot han seg overtale til å stille opp for bedehuslaget Salem United i ein lokal menighetscup, og i finalen hadde arrangørane fått den dåverande Rosenborg-spelaren Knut Torbjørn Eggen – son av sin far – til å stille opp som dommar. Viss det ikkje hadde vore for desse to heilt tilfeldige og innbyrdes uavhengige hendingane ville ingen fotballentusiast verken i Noreg, Vest-Tyskland eller nokon annan stad i verda nokon gong ha høyrt om Rune Bratseth, men Eggen Jr. lot seg imponere av den ulenkelege elegantiaren som avgjorde menighetscupfinalen mot Pinsevenene til Salem United sin fordel, tipsa dei rette folka på Brakka, og resten er såk. historie. 

Når sant skal seiast tok det fleire sesongar før han fekk synt sitt fulle potensial i den svarte og kvite drakta, men i 1985 var han fast på laget då Rosenborg vann sitt første seriemeisterskap på fjorten år (ja, barn, tru det eller ei: Ein gong i fjern fortid gjekk det fjorten – 14 – år utan at Rosenborg Ballklub vann det norske seriemeisterskapet), og på nyåret 1986 fekk han òg landslagsdebuten, som høgreback(!) mot Grenada. Likevel var det ingen som tok for gitt at prøvespelet i Werder Bremen påfølgjande haust skulle ende i proffkontrakt, aller minst Bratseth sjølv: «Dette var litt av en overraskelse. Foreløpig ser jeg på Bremen-oppholdet som en kort læretid», uttalte han. Men Otto Rehhagel fatta godhug for den langbeinte, elegante trønderen. 

Når Josimar ringjer Bratseth i dag, er han på veg sørover frå Trondheim i bil. Han fortel at han aldri hadde hatt nokon særskilte ambisjonar om å verte proff. Han var bedageleg anlagt, hadde det bra i Rosenborg og treivst generelt best heime. Men «ho som sit ved sida av meg her» – altså kona hans, Marit, fekk han på andre tankar. Marit meinte det kunne vere greitt å finne på noko anna, i staden for å vere i Trondheim resten av livet. Lære eit nytt språk og verte kjent med ein annan kultur. Dermed vart det kontraktsforhandlingar på Fornebu, med Rosenborg-leiinga, Arne Larsen Økland, Werder Bremen-manager Willy Lemke og den etter kvart omnipresente Rune Hauge til stades, forutan hovudpersonen sjølv. Då møtet var over, var mannen utan proffambisjonar proff i ein av verdas største fotballnasjonar, medan RBK var 800 000 kroner rikare. 

Bratseth kom til Bremen i vinterpausen sesongen 1986/87, og innleia si karriere i klubben med å spele såk. «goodwill games» mot småklubbar på landsbygda i Nord-Tyskland. Han stadfestar inntrykket Skogheim gjev av Werder som ein familieklubb det var godt å kome til, han fekk ei fin mottaking og følte at han fort vart kjent med lagkameratane. Under den første treninga kjørte Rehhagel ein tempotest: Nykomaren mot alle dei raskaste karane på laget. Bratseth vann denne 60-meteren. Det gjorde noko med statusen i spelargruppa. Alle skjøna at nordmannen hadde noko å fare med. Men debuten i Bundesliga gjekk ikkje så bra. Laget tapte 1-5 mot norskeklubben Nürnberg, og Bild am Sonntag skreiv at «Dieter Eckstein runda Bratseth på same måte som Frank Wörndl runda portane då han vart verdsmeister i slalåm.» Au. Men Rehhagel var standhaftig i trua på si nyerverving, og han spelte stort sett fast heile tida. Unnataket var ein kamp mot Borussia Mönchengladbach i mars 1987, då han vart teken av banen ved pause på stillinga 0-1. Vel? Då kampen var over hadde Werder tapt 1-7. Sidan var det aldri nokon som sa eit ord om å sette Rune Bratseth ut av laget.

Den første tida i Bremen spelte han stort sett markeringsstoggar. Det var ein overgang frå soneforsvar og flat firar slik han var van med frå RBK, men han syntest det gjekk greitt. På denne tida var det veteranen Bruno Pezzey som var lagets libero. Bratseth skryt av den austerrikske legenden sine kvalitetar som spelar og seier at han tok veldig godt imot han og fekk han til å føle seg velkomen. Etter at Pezzey forlot klubben for å avslutte karriera i heimlandet var det etter kvart Rune sjølv som overtok den i tysk fotball særskilt prestisjefylte liberorolla, og han vart etter kvart ein av verdas fremste spelarar i denne myteomspunne posisjonen. (Bruno Pezzey døydde tragisk nok etter å ha fått eit hjarteanfall under ein ishockeykamp på nyttårsaftan 1994. Kvil i fred.) 

I sin første heile sesong som proff, 1987-88, var Rune Bratseth med på å vinne Bundesliga og vart såleis den første nordmannen sidan Asbjørn Halvorsen seksti år tidlegare som kunne kalle seg tysk meister i fotball. Det var første gong Werder Bremen hadde vunne Bundesliga sidan 1965. Dei burde vunne to sesongar i førevegen, men Michal Kutzop, ein mann som aldri bomma på straffe, bomma på straffe mot Bayern München slik at nettopp Bayern kunne overta tabelltoppen i siste serierunde. Kutzop fekk gullmedaljen sin til slutt, men er visstnok stadig nødt til å byte telefonnummer regelmessig fordi han vert heimsøkt av folk som vil minne han på denne notoriske straffemissen. Bratseth seier at ligagullet i 1988 på mange måtar var ei ganske lik oppleving som det med Rosenborg i 1985, sjølv om det sportslege nivået var høgare og viraken kring triumfen endå større. 

I begge tilfelle var det lenge sidan klubben hadde vunne sist, og det fanst såleis ein mental barriere som måtte brytast. Men då denne først var broten, byrja den gylnaste epoken i klubbens historie, og Rune Bratseth var truleg den aller viktigaste spelaren i denne gullalderen. Andre norske spelarar har vunne både fleire og meir prestisjefylte titlar, men over tid har ingen hatt ein like sentral og suveren posisjon på eit like suksessrikt lag i ein like stor fotballnasjon som den Bratseth hadde i Werder Bremen. Tre år på rad var klubben i finalen i den vest-tyske cupen, og på tredje forsøk vann dei pokalen for første gong på 30 år. Sesongen 1989-90 kom dei til semifinalen i UEFA-cupen, etter mellom anna å ha slutt ut regjerande meister Napoli på vegen. Bratseth fortel at han såg Diego Maradona presentere seg for verda under VM i Spania i 1982, då han sjølv var tjue år gamal, spelte for Nidelv i norsk 4. divisjon og ikkje hadde verken utsikter til eller håp om ei fotballkarriere på toppnivå. 

No, nesten åtte år seinare, sprang han ikkje berre rundt på same, grøne grasmatte som den store Diego, han spelte for eit lag Meisteren og hans læresveinar 8-3 samanlagt! Han vart regelmessig nemnt som ein av dei beste spelarane i Bundesliga, vart fleire gonger rangert som «Weltklasse» av det særs velrennomerte (og temmeleg strenge) fotballmagasinet Kicker, og sjølvaste Franz Beckenbauer, liberoposisjonens oppfinnar og fremste fortolkar og dåverande vest-tysk landslagssjef, uttalte at han ville vore aktuell for VM-laget viss han hadde vore tysk. Prestasjonar på dette nivået førte nesten uunngåeleg til interesse frå Serie A, verdas på denne tida rikaste og ubestrideleg beste liga. Etter at Bratseth sin romkamerat den første tida i Bremen, storscoraren og sjarmøren Rudi Völler, vart seld til Roma, spelte dei to klubbane ein treningskamp mot kvarandre. 

Det endte 2-2 og den norske elgen scora begge måla. I Giallorossi var viljuge til til å leggje eit betydeleg beløp på bordet for å sikre seg forsvarsklippa, og trass i at Werder av openberre grunnar hadde svært lite lyst til å selje, sa dei at valet var opp til Bratseth sjølv. Han takka nei. I ei tid kor dei fleste fotballspelarar ville gjort nær sagt kva som helst for å få spele i Serie A takka Rune Bratseth nei til AS Roma. Han føretrekte trivselen og tryggleiken i Bremen framføre galskap, gull og grøne skogar i Calcio. Han seier sjølv at dette var «litt typisk», men meiner samstundes at det kan vere sunt å ha eit litt avslappa ambisjonsnivå. Han var ein konkurransemann og dårleg tapar som alltid ville vinne kvar einaste kamp, men han orka ikkje tenke på kva som skulle skje i mai når sesongen byrja i august. Han seier at han er «sjeleglad» for at han ikkje er ung i dag, kor spelarar med talent vert slusa inn i akademisystem i ung alder og fortalt at dei må ofre alt anna for å lukkast på fotballbanen.


Avgjerda om å verte verande i Bundesliga hadde kanskje òg ein del å gjere med forholdet til Otto Rehhagel? Bratseth understreker iallfall at han var ein fantastisk trenar. Han vart av og til skulda for å vere litt gamaldags, men var eksepsjonell når det gjaldt å byggje lag. Flink med folk, flink til å finne fram til spelarar som utfylte kvarandre. Werder Bremen var ein spesiell klubb fordi Rehhagel skapte harmoni. Han ville aldri nøle med å kritisere ein spelar, men meinte at mennesket var heilagt. Dette passa Bratseth godt både som spelar og menneske, og den gjensidige tilliten mellom trenaren og hans norske forsvarsbauta var høg. I tillegg til tempoet var speleforståinga Bratseth sin største styrke på fotballbanen, og han tolka difor liberorolla litt annleis enn kva som var vanleg i tysk fotball på denne tida. 

Han gjekk fram og stilte seg på linje med dei to markeringsstoggarane og sette offsidelinja der, slik at laget ofte spelte med tilnærma flat treer, ikkje ulikt dagens moderne trebacksystem, meiner han. Sjølv om det norske landslaget, no under leiing av Egil Olsen, stadig praktiserte soneforsvar, syntest han ikkje det var særskilt vanskeleg å omstille seg frå det han var van med på klubblaget. (Det er verd å merke seg at også Drillo ein periode eksperimenterte med ei tremannslinje bak.) Rune Bratseth stod no på høgda av si makt. Han var anerkjent av alle og posisjonen hans i klubben var urokkeleg. I 1991 vart han cupmeister. I 1992 vart han den første nordmannen som vann ei europeisk klubbturnering då Werder Bremen slo Monaco (med Arsène Wenger som trenar, George Weah som spydspiss og dei framtidige franske verdsmeistrane Youri Djorkaeff, Emmanuel Petit og Lilian Thuram i kamptroppen) i finalen i Cupvinnarcupen. 

Og i 1993 vann han Bundesliga for andre gong. Samstundes var han kaptein for og det suverene samlingspunktet i eit norsk landslag som svingte seg opp frå den store gløymsla i nedre sjikt av europeisk landslagsfotball til å kvalifisere seg for VM i USA i suveren stil frå ei knallhard kvalikgruppe og til andreplass på FIFA-rankingen. Men han hadde no passert tretti år og byrja å merke at åra med tett kampprogram både i ein av verdas tøffaste ligaar og i europeisk cupspel etter kvart tærte på kroppen. Han uttalte ein gong at det var viktigare for han at eit anna menneske vart kristen enn at Noreg kom til VM. Det er det ingen grunn til å tvile på at han meinte, men ironisk nok var det som fekk flest nordmenn til å be til Gud på denne tida tilstanden til Rune Bratseths kne. Før kvar einaste landskamp var det uvisse om kor vidt han kunne spele, og kvar gong spelte han. Og godt var det, for utan han hadde det aldri gått. Så viktig var Rune Bratseth for Noreg. Og han var minst like viktig for Werder Bremen. Han vann ingen titlar i sin siste sesong for Werder Bremen, og trass i (eller kanskje til dels på grunn av?) at Drillos reiste over Atlanteren følgt av store forventningar frå det norske folk vart VM ein både resultat- og spelemessig nedtur. 

Likevel kunne kapteinen gå frå borde og reise heim til Trondheim og jobben som sportsdirektør i Rosenborg i vissa om at han hadde ei stor og bemerkelsesverdig karriere bak seg. Lojaliteten han viste til Werder Bremen då han takka nei til det store eventyret i Serie A hadde fått si rikelege løn både i form av titlar og prestisje. Eit kvart hundreår etter at han gav seg som spelar vert han framleis hugsa av alle tyske fotballentusiastar med eit minimum av historisk medvit. (Og tru meg, er det éin ting tyske fotballentusiastar har, er det historisk medvit.)

Rune Bratseth får æra av å runde av denne kavalkaden over 1980-talets norske bundesligaproffar ikkje berre fordi han er den fremste av dei, men òg fordi den storslagne karriera hans er konsekvensen av slik ei fascinerande rad med samantreff. Og anten ein no trur at desse samantreffa skuldast reine tilfelle, lagnaden eller (som Bratseth sjølv) Guds vilje, skal du vere ein misantrop av ei anna verd for å ikkje verte bittelitt varm om hjarta av historia om den sjenerte bedehusguten som vart ei verdsstjerne utan å eigentleg nokon gong ha hatt særskilte ambisjonar på fotballbanen. Som Dag Solstad skreiv etter at Noreg var slått ut av VM i USA: «Synet av Rune Bratseth på banen er synet av en mann som spiller i triumf, triumf og glede over at han torde å ta spranget som 24-åring, og at det jo gikk, det var ikke verre.» 

*Ein merknad om terminologi: Ordet «manager» vert i tysk fotball som regel ikkje nytta i den engelske tydinga av ordet – altså hovudtrenar – men om ei leiande stilling i klubbadministrasjonen. Den presise stillingsinstruksen kan variere frå klubb til klubb, og innebere både sportsleg og kommersielt ansvar.

Vil du lese resten av denne artikkelen?

Ingen annonser eller irriterende popup-videoer. Ikke en klikksak i sikte, bare dybdejournalistikk som berører alle sider ved fotballen.

Et digitalabonnement på Josimar gir tilgang til alle utgaver fra 1/2013 – nærmere 1000 artikler.

Kr. 49 pr. måned eller kr. 499 pr. år.

Bli abonnent