Josimar

London Calling

Sesongen 1999-2000 fekk Egil Olsen sjansen til å trene eit lag i Premier League. Det gjekk ikkje så bra. Men soga om Drillo i Wimbledon er ei lærerik forteljing om ei brytingstid i engelsk fotball.


Tekst: Nils Henrik Smith

27. juni 1998, Stade Vélodrome, Marseille. Ettermiddag. Steikande sol. Nesten fullsette tribunar. Åttedelsfinale i VM i fotball mellom Noreg og Italia. Christian Vieri spring frå Dan Eggen og plasserer ballen i nettet bak Frode Grodås. Sjølv om han neppe set særleg pris på det akkurat i augneblinken, der han sit ubevegeleg som ein sfinx på den norske lagleiarbenken, er det på mange måtar ei scoring etter Egil Olsens hjarte. Luigi Di Biagio fekk ballen og spelte han straks i lengderetning mot den forbløffande hurtige tanksenteren Vieri, som scora sitt femte mål i VM. Målet vert kampens einaste, og dermed sett australsk-italienaren i praksis punktum for Olsens forunderlege, nesten åtte år lange karriere som norsk landslagssjef. Ja, kanskje til og med for trenarkarriera hans som heilskap?

Drillo før Wimbledon

Egil Olsen var 56 år gamal i 1998, og hadde vore fotballtrenar sidan 1972. Men så seint som ti år tidlegare hadde han gått på deltidskontrakt i den dåverande andredivisjonsklubben Lyn, samstundes som han underviste på Idrettshøgskulen. Året etter var han i Aalesund, som òg spelte i andredivisjon. Etter tre poeng på dei ni første kampane var han nær ved å få sparken, men resultata tok seg opp etter kvart og klubben redda plassen i divisjonen. Olsen hadde overlevd stormkasta på Vestlandet, men ynskja seg attende til hovudstaden igjen. Det gjekk rykte både om at han ville returnere til Lyn og at han skulle ta over kvinnelandslaget etter Erling Hokstad. I staden fekk han, ved eit lukketreff verken han sjølv eller nasjonen kunne ane rekkevidda av på det tidspunktet, jobben som trenar for OL-landslaget, kor han overtok ein uvanleg talentfull og målbevisst generasjon av spelarar som i mange tilfelle skulle spele sentrale roller i dei norske fotballframgongane i tiåret som følgte. Egil Olsen var altså allereie tilsett i Noregs Fotballforbund og såleis eit naturleg val som vikar då A-landslagssjefen Ingvar Stadheim brått trekte seg hausten 1990. Det gjekk som det gjekk. Olsen fekk etter kvart jobben på fast basis, leia landslaget til to VM-sluttspel, andreplass på FIFA-rankingen og storslagne sigrar over Italia, Nederland, England og Brasil, og vart dermed den største nasjonalhelten Noreg har hatt i fredstid.

Det var klart allereie før Frankrike-VM at Olsen ville gå av den dagen Noreg rauk ut av sluttspelet – eller, eventuelt, når laget hadde vunne finalen på Stade de France i Paris og kapteinen Frode Grodås stod med det gullforgylte troféet høgt heva i sine sterke armar. (Det sistnemnte alternativet framstår kanskje ikkje som særskilt plausibelt i dag og var det kanskje heller ikkje då, men forventningane i norsk fotballopinion var skrudd opp til eit ekstremt høgt nivå, og fleire av spelarane frå 1998-laget har seinare uttalt at dei hadde reell tru på at Noreg kunne vinne VM.) Men sjølv om han gjekk av som landslagssjef, var han stadig tilsett i NFF. I eit intervju med Bladet Fotball i 1997 sa han at han rekna med å halde fram med å jobbe for forbundet, hovudsakleg med kamp- og spelaranalyse, men avviste heller ikkje at han kunne kome til å returnere til manesjen som klubbtrenar. Han meinte vidare at han «ville ha mest å gi» i ein fotballnasjon kor dei individuelle ferdigheitane var høge, men den taktiske forståinga svak. Dette kan vel ikkje akkurat seiast å ha gått troll i ord, for det neste landet fotballprofessoren kom til å leie eit lag i var... Noreg.

Allereie same haust tok han over Vålerenga, som sesongen i førevegen både hadde vunne cupen og rykka opp til Tippeligaen. Ambisjonane i klubben var som alltid høge, møtet med den verkelege verda som så ofte hardt. Då to tredelar av comebacksesongen i toppdivisjonen var spelt banka ikkje nedrykkingsspøkelset på døra – det hadde tatt seg inn i stova, sett seg godt til rette i sofaen, skjenka seg eit breiddfullt glas konjakk og fyrt opp ein feit sigar. Olsen tok over klubben han hadde representert som spelar på 60-talet, hasteinnførte sine tradisjonelle prinsipp om stram defensiv organisering og gjennombruddshissig angrepsfotball, og i løpet av dei ni seriekampane laget spelte under hans leiing den hausten tok dei 21 av sine totalt 33 seriepoeng den sesongen. Samstundes gjorde dei suksess i Europa, kor dei som regjerande noregsmeistrar deltok i den aller siste sesongen av cupvinnarcupen – først ved å slå ut Rapid Bucuresti (på bortemål) i første runde, deretter gjennom ein sensasjonell snuoperasjon i bortekampen mot Besiktas i Istanbul, ein av dei mest dramatiske europacupkampane noko norsk lag har spelt. (Vålerenga låg under 1-3 samanlagt til pause, men scora tre mål på ti minutt i andre omgang.) Slike resultat gjorde sjølvsagt at klubben ynskja å knyte Olsen til seg på fast basis, og han skreiv under ein treårskontrakt.

Leeds? Chelsea? Manchester City?

Samstundes, ein annan stad, hendte andre ting. Gladgutane Bjørn Rune Gjelsten og Kjell Inge Røkke var på 1990-talet Noregs mest profilerte forretningsmenn. Turbokapitalistane frå Møre og Romsdal hadde investert betydelege beløp i sin lokale fotballklubb, Molde FK, kor dei mellom anna tok rekninga for bygginga av klubbens nye stadion, som stod ferdig i 1998. Før VM i Frankrike same sommar spelte det norske landslaget under Egil Olsen sin siste oppkøyringskamp nettopp på Nye Molde Stadion. Saudi-Arabia vart slått 6-0. Men Gjelsten og Røkke var ikkje tilfredse berre med å finansiere ein fotballklubb som kunne vinne det norske best-bortsett-frå-Rosenborg-troféet. Dei hadde større vyar. No ville dei inn på eigarsida i Premier League, noko som på sett og vis var logisk, både på grunn av nordmenns generelt sterke forhold til engelsk fotball og på grunn av ligaens stadige økonomiske vekst som del av den globale underhaldningsindustrien. Allereie i 1996 hadde duoen – saman med den tidlegare Englandsproffen og dåverande Molde-trenaren Åge Hareide – vore over for å sjå på forholda. Både Chelsea, Leeds og Nottingham Forest vart vurdert, før Hareide peikte ut det han meinte måtte vere det mest lukrative investeringsobjektet – Manchester City, hans eigen gamle klubb, som på det tidspunktet var nede i kneståande (dei rykka ned frå Premier League det året), men var ein klubb med eit enormt potensial. Men finansakrobatar er no ein gong finansakrobatar, og Røkke og Gjelsten ville aller helst investere i ein klubb i London, den europeiske storkapitalens viktigaste metropol.

Fire headingar på Wembley

Dermed fall valet på vesle Wimbledon. (Det er med dette i mente mildt sagt ironisk at dei norske eigarane seinare stod for det særs upopulære grepet å flytte klubben ut av London og til Milton Keynes, men det er ei anna historie.) Mannen som styrte Wimbledon på dette tidspunktet var Sam Hammam, ein eksentrisk og særs sjarmerande libanesisk forretningsmann som hadde kjøpt seg inn i klubben for 30 000 pund då dei framleis låg i fjerdedivisjon, og seinare skaffa seg full kontroll. Nordmennene kjøpte 80 prosent av aksjane til Hammam, men han skulle halde fram med å vere klubbformann og styre den daglege drifta.

Wimbledon FC vart grunnlagt allereie i 1889 (under namnet Wimbledon Old Centrals, etter skulen kor dei fleste spelarane hadde vore elevar). Dei første drygt sytti åra av sin eksistens var det ein amatørklubb som rett nok tidvis gjorde det bra på sitt nivå, men utan å tiltrekke seg den heilt store merksemda frå andre enn sin eigen vesle skare av lokale entusiastar. Men så, på første halvdel av 1960-talet, vann dei Isthmian League – ein amatørliga på sjuande og åttande nivå i ligapyramiden – tre gonger på rad (1962-64). Samstundes triumferte dei òg i finalen i FA-cupen for amatørar på sjølvaste Wembley, 4-2 over Sutton United. Eddie Reynolds, klubbens toppscorar gjennom tidene, scora alle fire måla med hovudet, den einaste gongen nokon har scora med fire headingar i ein Wembley-finale.

Ekstrem brutalitet

Suksessen førte til at klubben bestemte seg for å prøve å slå seg inn i det profesjonelle ligasystemet. Det tok litt tid, men etter ein ny trippeltriumf (1975-77) i Southern League vart klubben omsider vald inn i ligaen. De brukte fire år på å rykke opp frå fjerdedivisjon, men berre fire år etter det igjen var dei i første! I 1988, 25 år etter at dei hadde vunne amatør-FA-cupen, vann dei den ekte FA-cupen etter ein sensasjonell finalesiger over Liverpool. Kaptein og målvakt Dave Beasant vart den første som redda straffespark (frå John Aldridge) i ein FA-cupfinale på Wembley, medan Lawrie Sanchez sette inn kampens einaste mål.

Men sjølv om soga om den vesle bydelsklubben som trass i minimale ressursar tok seg gjennom divisjonane i rekordfart og deretter overvann nasjonens mektigaste klubb i kampen om verdas eldste klubbtrofé i teorien burde vere ei rørande forteljing som varma hjarterøtene til alle nøytrale fotballentusiastar, vekte Wimbledon svært lite begeistring. Grunnen til dette var, sjølvsagt, lagets spelestil. Ein ting var at dei slo mykje langt, det var det mange engelske lag på denne tida som gjorde, men Wimbledon utmerkte seg i tillegg negativt med eit ekstremt brutalt, på sitt verste direkte valdeleg, spel. I FA-cupfinalen var det Vinnie Jones (quelle surprise!) som sette tonen med eit kynisk overfall på Steve McMahon i kampens første speleminutt. Verken Jones eller nokon av dei andre Wimbledon-spelarane såg den ringaste grunn til å beklage. Liverpool vart skremde, meinte dei, og dermed legitimerte dei valdshandlinga ved å vise til at ho hadde hatt den ynskja hensikt.

Dei harde reaksjonane mot klubbens spelestil må òg sjåast i ljos av at deira inntog i engelsk toppfotball kom i ein periode då faktorar som økonomiske nedgangstider, tribunevald, umoderne stadionanlegg som ved fleire tragiske tilfelle vart reine dødsfeller (Bradford, Hillsborough) førte til at det vart stilt spørsmål ved om fotballen kunne overleve som publikumssport. Stadig færre ynskja å gå på kamp, og endå færre ynskja å gå på kamp viss det var Wimbledon som spelte. Klubben kunne sjølvsagt forsvare seg med at dei ubestrideleg spelte effektiv fotball – eller iallfall fotball som var effektiv for dei – men få let seg overtyde. Spelet til Wimbledon «var ikkje berre pragmatisk, det var nihilistisk», skreiv forfattar og Josimar-bidragsytar Jonathan Wilson. Spelarane på laget solte seg ikkje desto mindre i stråleglansen frå eigen upopularitet. Dei tok stolt til seg tilnamnet «The Crazy Gang» og fann openbert stor glede i å opptre plumpt og vulgært. «Crazy Gang»-aspektet vart rett nok gradvis tona ned utover 90-talet, men klubbens dårlege rykte i engelsk fotballopinion (og ikkje minst i pressa) var likevel i stor grad intakt då Egil Olsen fekk tilbodet om å ta over som manager sommaren 1999.

Zola og Cantona …

Engelsk klubbfotball hadde vore gjennom ei ekstraordinær utvikling i løpet av det føregåande tiåret. Taylor-rapporten i kjølvatnet av Hillsborough-tragedien førte til tryggare stadionar, men òg til ein gentrifiseringsprosess kor det tradisjonelle kjernepublikummet – unge menn frå arbeidarklassa – gradvis vart pressa ut til fordel for eit vaksnare og meir velståande publikum som ikkje berre oppførte seg meir høvisk når dei var på kamp, men òg var viljuge til å betale mykje meir for å gjere det.

Opprettinga av Premier League i 1992 innebar ein dramatisk akselerasjon i kommersialiseringa av spelet. Sponsorinntektene auka dramatisk og stadig større og meir omfattande TV-avtalar gjorde den engelske toppdivisjonen til eit av verdas mest lukrative underhaldningsprodukt. (Fotball er ikkje underhaldning, men det går an å selje spelet som om det var underhaldning uansett.) Høgare inntekter gjorde det mogleg for klubbane å få tak i spelarar som ti år tidlegare omtrent garantert ville spelt i Serie A. Eric Cantona, Dennis Bergkamp og Gianfranco Zola hadde tekniske kvalitetar og kreativitet som bidrog til å utvikle engelsk fotball i ein meir sofistikert og kontinental retning. Tidlegare hadde det vore bortimot utenkeleg at ein ikkje-brite skulle få trene ein engelsk toppklubb, men etter at Arsène Wenger revolusjonerte Arsenal på alle område frå taktikk til kosthald, byrja stadig fleire klubbar å sjå seg om etter trenarfagleg inspirasjon utanfrå.


… og ein gærn kommunist i badekar

Ein av dei som skulle få sjansen var altså Egil Olsen frå Østsiden. Då Wenger kom til Arsenal vart han møtt av arrogante, xenofobe tabloidoverskrifter som «Arsène Who?». Men problemet til Egil Olsen var ikkje at ingen i England visste kven Egil Olsen var. Problemet var at at alle i England visste altfor godt kven han var! (Eller iallfall kven dei trudde han var.) Første gong han fekk merksemd i England var ho rett nok av positiv karakter. Hausten 1964 spelte Vålerenga mot Everton i Messebycupen. Då målvakten Helge «Bonden» Sørli vart skada tok Drillo kontroll over ballen og byrja å trikse medan Bonden fekk behandling. «Han tuppa’n ti meter opp i lufta, la’n død på nakken og rulla’n frem på nesa», ifølgje Frode Nakkim i boka Stang inn!. «More! More!» ropte hordane på Goodison Park.

Men 35 år seinare var det sjølvsagt ingen som hugsa dette lenger. Det ingen hadde gløymt, derimot, var at Olsen var sjefen for det norske landslaget som tok tre av fire moglege poeng mot England i kvalifiseringa til USA-VM i 1994, noko som førte til at laget gjekk glipp av sluttspelet og til at landslagssjefen Graham Taylor vart framstilt på framsida av The Sun (denne skjenselen av ei avis) som ei nepe. (Noko som, i parentes nemnt, ærleg talt var temmeleg urettferdig mot både Taylor (som etter kva eg har høyrt var ein flott, raus person) og nepa (som er ein førsteklasses grønsak som ikkje har gjort noko gale).)

Engelske tabloidaviser har generelt aldri vore redde for å ta i bruk metodar så skitne at sjølv Wimbledon på sitt mest Vinnie Jones-aktige ville framstå som speidargutar i samanlikning. I 1992 fekk The People tak i eit bilde frå vekebladet NÅ! kor Drillo i eit anfall av lettsinn hadde stilt opp i eit badekar kun iført gummistøvlar. Under tittelen «The Mad Professor» hevda avisa at far hans hadde vorte drepen i eit barslagsmål og at Drillo som ung gut måtte forsørge familien gjennom pokerspel. Begge deler var sjølvsagt blank løgn. I tillegg vart det fleire stader gjort eit stort poeng av hans kommunistiske bakgrunn. At ein gærn kommunist i gummistøvlar skulle slå ut England, kjempers fødeland, vart visst litt for mykje å takle.

Egil Olsen hadde altså eit visst imageproblem då han kom til Wimbledon den sommaren. Han var ein upopulær mann som skulle trene ein upopulær klubb. Viss det gjekk dårleg ville bakgrunnen hans – eller iallfall den karikaturen av han som engelsk presse hadde skapt – garantert verte brukt mot han. Det er god grunn til å mistenke at Olsen sjølv brydde seg ganske lite om kva engelske journalistar meinte om han, men diverre er det no ein gong slik at både media og fotballen – og særleg dei to i samspel – har sin eigen, indre logikk, kor det ikkje nødvendigvis hjelper at du ikkje sjølv bryr deg om kva som står i avisa så lenge det påverkar andre. «The Crazy Gang» under leiing av gærn kommunist? Blodhundane i tabloidpressa sleika seg allereie kring munnen.

Også i heimleg opinion var det ein viss skepsis å spore. «Hva i all verden ser Drillo i Wimbledon FC?», spurte Dagbladet, og hevda at Wimbledon var ein klubb «uten bane, uten penger og uten supportere». Det var ei i overkant nattsvart framstilling. Det stemte at klubben delte Selhurst Park med Crystal Palace, men dei hadde kjøpt kraftspissen John Hartson for 7,5 millionar pund i januar og tilskodarsnittet for 1998-99-sesongen var 18 207, så heilt utan pengar eller supporterar var dei neppe. Men artikkelen peikte likevel på eit relevant poeng. Både den økonomiske og den taktiske utviklinga i engelsk fotball tilsa at Wimbledon burde vere sjanselause, og dei vart stort sett nederlagsdømt før kvar sesong, men elleve år etter FA-cuptriumfen over Liverpool var dei stadig i Premier League.

Høgre, venstre og gjennombrot

I boka Med Drillo i Premier League (Tiden Norsk Forlag, 2000) gjer forfattar Otto Ulseth eit stort poeng av at den gamle marxisten Olsen no skulle jobbe for kapitalistiske eigarar. Til det er å seie at det er lange tradisjonar for at rikfolk styrer profesjonelle fotballklubbar i England (og dei fleste andre store fotballnasjonar), og at det trass i dette har vore mange managerar som har stått på venstresida politisk – frå Bill Shankly via Brian Clough og Jack Charlton til Alex Ferguson.

Det stemmer nok at den nokså stillferdige arbeiderklasseguten Egil Olsen aldri hadde kjent seg spesielt heime i maktas korridorar – då den velkledde verdsborgaren og Høgre-mannen Arne Larsen Økland var assistenttrenar for landslaget, såg han seg nødt til å belære sjefen om korleis ein kler og oppfører seg på bankett – men det er ingen særskilt grunn til å tru at Drillo skulle ha noko problem med å gjere jobben sin berre fordi han og eigarane hadde ulike politiske grunnsyn. Det som derimot kanskje kunne vore eit problem, var at Gjelsten, Røkke og Olsen alle delte nasjonalitet, og at denne fornorskinga av klubben kunne brukast mot dei viss det skulle gå dårleg. Men Sam Hammam insisterte på at tilsettinga var hans idé. Drillo likte Hammam og fatta tillit til han, og det gjorde han rett i: Libanesaren skulle vise seg som ein lojal støttespelar for sin nye manager.

Det Olsen uansett var mest oppteken av då han kom til London den sommaren var sjølvsagt det fotballfaglege. Medan han var norsk landslagssjef hadde han fleire gonger uttalt seg rosande om Wimbledon fordi dei, som Noreg, spelt gjennombrotshissig fotball, først og fremst ved hjelp av lange pasningar mot hovudsterke spissar. Men når sant skulle seiast var ikkje Drillo fullt så besatt av langpasningar som (særleg) hans kritikarar likte å framstille det. Rett nok slo landslaget ofte langt mot etablert forsvar, men sjefen var minst like oppteken av å utnytte ubalanse hjå motstandarlaget, såk. breakdown, med hurtige pasningar i lengderetning langs bakken. Han hadde til og med ein gong uttalt at «jo færre langpasningar vi slår i ein kamp, jo betre har vi spelt». Den nøyaktige ratioen mellom korte versus lange pasningar var, når alt kom til alt, kanskje ikkje så viktig. Før ein kan byrje å terpe detaljar i angrepsspelet må under alle omstende grunnmuren vere på plass: Den defensive organiseringa. Soneforsvaret. Sideforskyvingane som Noreg under Olsen på sitt beste hadde praktisert bortimot til perfeksjon. Her var det ein del å ta tak i, tenkte Drillo då han såg sine nye elevar i aksjon på dei første treningane under sesongoppkøyringa.

Triumferande anti-intellektualisme

Vil du lese resten av denne artikkelen?

Ingen annonser eller irriterende popup-videoer. Ikke en klikksak i sikte, bare dybdejournalistikk som berører alle sider ved fotballen.

Et digitalabonnement på Josimar gir tilgang til alle utgaver fra 1/2013 – nærmere 1000 artikler.

Kr. 49 pr. måned eller kr. 499 pr. år.

Bli abonnent