Josimar

Norsk fotballarkitektur – Ein tilstandsrapport

At det er stille på tribunen er ille nok. At fotballen ikkje har vore god nok på berekraftig stadionforvalting er langt verre. Heldigvis er det lys i tunnelen.

Tekst: Even Smith Wergeland

«Berekraft? Det burde ikkje vere lov å bruka det ordet i denne regionen», sa påtroppande rektor ved Universitet i Stavanger, Klaus Mohn, då han heldt foredrag på lanseringa av Regionplan for Jæren i januar 2020. Mohn sikta til Jæren sitt overforbruk av naturressursar, manglande omstilling til klimavennleg teknologi og vedvarande avhengigheit av olje. Det blei stille i salen. Var det ikkje meininga at alle berre skulle akseptere dei flotte orda i planen og heie den fram? Det kunne nok også blitt taust dersom nokon hadde teke til motmæle mot gjeldande handlingsplan for NFF, der «Fotballen, samfunnet og bærekraft» er eit sentralt punkt. For kor berekraftig og framtidsretta er eigentleg norsk fotball? Det spørsmålet skal eg sjå nærare på i lys av heilt ferske teoriar om berekraftig arkitektur, med norske fotballstadionar som nedslagsfelt.

Sist gong eg skreiv om denne tematikken var i Josimar nr. 3, 2015. Tittelen var «Stadionbobla som brast» - ein ramsalt kritikk av dei mange feilstega eg meinte å finne ved norsk fotballarkitektur frå nyare tid.

Eg skulle likt å innrømme at eg tok feil, men eg tykkjer dessverre at kritikken har stått seg urovekkande godt. Motsvar har det dessutan vore få av. Eg vil hermed oppmode alle som eventuelt har brent inne med uforløyst harme til å melde seg. Tida er inne for ein skikkeleg debatt om framtida til norske fotballanlegg i lys av dei klimautfordringane som samfunnet no står ovanfor.

Den viktigaste lærdommen frå første del av 2000-talet er at ekspansjon ikkje fungerer som eit generelt utviklingsprinsipp. I iveren etter å bli større, betre og meir attraktive gløymde mange klubbar å tenkje på verdien av å ha eit godt tilpassa anlegg med omsyn til tilskodarkapasitet, dagleg drift og sportslege opp- og nedturar. Eit blikk på resultatlistene for norsk herrefotball mellom 2000 og 2020 viser at dei fleste klubbane har nådd både store høgder og djupe dalar. Når ambisjonen heile tida er stilt inn på suksess og vekst er det ikkje rart at verkelegheita slår deg som ei slegge med jamne mellomrom.

Er det gale å vere ambisiøs, då? Nei, ikkje så lenge ein har kontroll på skuta og kan leggje om kursen dersom det ikkje skulle gå like bra som venta. For høge målsetnader over tid kan nemleg vere veldig dyre å oppfylle. Alt for mange aktørar i norsk fotball har vore for skråsikre på veksten ville halde fram, særleg dersom ein bygde nytt stadion. Men det som er gjort, er gjort. Spørsmålet som no bør stillast, er korleis alle feila frå i går kan rettast opp?

Kjøpefesten er over

Èin ting verkar sikkert – epoken for rådyre luftslott er over, i alle fall i overskodeleg framtid. Dette gjeld ikkje berre norsk fotball. Mange sektorar i det norske samfunnet gjekk «all in» på nybygg i løpet av dei to første tiåra av 2000-talet. Noreg fekk over 50 nye kulturhus, mange av dei største næringsaktørane bygde seg fancy nye hovudkontor, og Oslo sette norsk rekord i signalbygg langs fjordkanten. Utviklingsoptimismen kan best skildrast som ein kollektiv ereksjon blant dei som styrte byggebransjen, kulturen, idretten og næringslivet i desse åra.

Men Viagra varer ikkje evig. I etterkant av byggjeboomen har mange vakna i bakrus, på desperat leiting etter smertestillande. «Er kulturhuset verdt pengane?», spurde den norske kulturforskaren Georg Arnestad i Stat & Styring nr. 3, 2011. Han kunne godt ha retta same spørsmål til den nye norske fotballarkitekturen. Personleg er eg like glad i kultur som i fotball, og burde kanskje ha fryda meg meir over alle pengane som har blitt investert, som regel tufta på veldig gode intensjonar. Det kan jo hende, som Arnestad poengterer, at dei enorme økonomiske utlegga let seg rettferdiggjere over tid, dersom folket set pris på dei nye bygningane og brukar dei jamleg. Men det faktum at norske kulturhus i gjennomsnitt har blitt 40% dyrare å byggje enn budsjettert er uansett ei stygg ripe i lakken. Eit endå større problem, meiner Arnestad, er at «Driftsinntektene vert systematisk overvurderte og driftskostnadene systematisk undervurderte.» Eg sit ikkje på tilsvarande tal for fotballarkitekturen, men det som har kome til overflata av økonomiske rapportar har ikkje vore særleg oppløftande, som Josimar har belyst ved mange høve. Mangelen på realitetsorientering synest å ha vore minst like påfallande i fotballen som i kulturlivet.

Eg finn støtte i ei masteroppgåve frå 2016, levert av Odd Kjetil Helgesen og Tomas Eide Menendez ved Handelshøyskolen, Universitet i Agder. Dei undersøkte kvifor så mange klubbar i Tippeligaen har hatt problem med den økonomiske styringa, og kom fram til følgjande:

Det er først og fremst usikkerheten knyttet til inntekter som gjør det vanskelig for klubbene å lage prognoser langt frem i tid, da de økonomiske forutsetningene endrer seg raskt. Videre er det et problem at eksterne investorer hele tiden sørger for at klubbene får inn “gratis” kapital, noe som bygger opp om en ikke- bærekraftig økonomi. I tillegg kan ønsket om et godt omdømme og gode sportslige resultater føre til lite rasjonelle valg, og klubbene bruker gjerne mer enn det de har.

I følgje denne oppgåva har norsk herrefotball gjennomgåande vore prega av høg risikovilje, variabel økonomisk kompetanse og låg grad av berekraft. Klubbane har hatt for høge faste utgifter og opparbeidd for mykje gjeld, blant anna fordi omdømmebygging har blitt så viktig.

Omdømmekrisemaksimering

I første del av 2000-talet blei stadion sett på som den ultimate omdømme-maskinen, og mange klubbar blei freista til å hive litt ekstra pengar i potten i håp om å hamne på det såkalla «kartet», som om folk verkeleg lurte på kvar Hamar og Sandefjord er. Dette var jo signalet som kom frå internasjonalt hald. Det eine stadionet meir fancy enn det andre dukka opp over heile Europa. Trua på fotballarkitekturen sto enormt sterkt:

The stadium, more than any other building type in history, has the ability to shape a town or a city. A stadium is able to put a community on the map, establishing an identity and providing a focal point in the landscape.

Dette er orda til Rod Sheard, arkitekt og partner i kontoret Populous, som har teikna ei rekkje kjende stadionar over heile verda dei siste 30 åra, deriblant Tottenham Hotspur Stadium i London, Soccer City i Johannesburg og Audi Field i Washington DC. Det er mildt sagt pompøse ord på vegne av hans eige spesialfelt, og arkitektar som har teikna katedralar, operahus, bibliotek og palass vil nok fort protestere.

I lys av dei mange katastrofale stadionprosjekta rundt om i Europa dei siste 10-15 åra – med samtidsruinen Nou Mestalla i Valencia som det aller verste – er det lett å gjere narr av denne fråsegna. Samstundes er det ikkje til å stikke under ein stol at nybygging kan bidra til både blest og oppsving. Som dei norske økonomi- og idrettsforskarane Kjetil H. Haugen, Arild Hervik og Hallgeir Gammelsæter peikar på i ein artikkel i European Journal of Sport Studies frå 2014, kan det godt hende at nye stadionar har ein positiv effekt med tanke på å trekke fans. Det som imidlertid er langt viktigare er kva som skjer med stadionet når det ikkje lenger er nytt, for då vil det ikkje lenger ha den automatiske tiltrekkingskrafta med mindre ein held det ved like. Viss forfallet kjem hurtig, vil det nye anlegget faktisk virke meir skuffande enn det gamle. Få ting er like trist som eit luftslott utan oksygen. Det har dessutan vist seg å vere vanskeleg å rekonstruere gammal identitet i nytt formspråk, sjølv når dei nye anlegga er nøye gjennomtenkte «identitetsmaskinar». Identitet er noko som oppstår over tid, det er ikkje ein substans som kan pumpast inn i fotballarkitekturen, som Adam Brown skriv om i boka Stadium worlds: football, space and the built environment (2010).


Problemet med omdømmemanien er at den skapar ein ukultur der sløsing blir akseptabelt – det blir faktisk normalen. Dette har store ringverknader. For det første kunne ekstrabeløpa blitt brukt på andre ting, som barne- og ungdomsfotball, lønningar og andre naudsynte kostnader. For det andre er det slik at all nybygging genererer store mengder forureining og avfall. Ferske tal frå EU viser at byggebransjen står for 35 prosent av alle utslepp som samfunnet generer. Mange fagfolk meiner at det reelle talet er 40 prosent. I tillegg konsumerer byggebransjen 50 prosent av alle materielle råvarer, altså det som blir omgjort frå ei eller anna grunnform til eit ferdig resultat, som eit flunkande nytt stadion. Situasjonen blir endå verre dersom eit nybygg erstattar eit eldre bygg. Då må også alle ressursane frå rivinga reknast inn, samt tapet av dei ressursane som opprinneleg gjekk med då den gamle bygningen blei oppført. Dette er, kort sagt, ein heilt ny røyndom som arkitektur- og byggebransjen no står ovanfor.

Gjenbruksboomen

Derfor er det slik at det mest radikale som skjer innan dagens arkitektur og byplanlegging er ei markant vending mot gjenbruk, tufta på teoriar og prinsipp henta frå sirkulær økonomi. I følgje The Circular Economy Handbook (2020) er dette eit økonomisk system der ei kvar form for sløsing blir minimert gjennom kontinuerleg bruk av ressursar. Økonomien er ikkje lenger ein stigande vekstgraf, men ein «loop» der alle ingrediensane stadig blir brukt på ny; anten i same form eller endra form. Ingen skal tape pengar, det skal vere profitabelt, men modellen er klart mindre vekstorientert enn det som tidlegare har vore vanleg innan økonomisk teori. Innan design blir det snakka om «product integrity» i eit forsøk på å skape meir fokus på kvalitet i eit veldig kvantitetsorientert felt. Framover bør det bli mindre akseptabelt med ny mobil kvart år, ny bil kvart år, ny kontorstol kvart år. Innan arkitektur blir det snakka om å lage system for å lagre og gjenbruke byggematerialar, halde eksisterande bygningar i god stand og generelt sett optimalisere det som allereie finst før ein eventuelt byggjer noko nytt. Det er heilt ny lyd i eit felt som inntil nyleg nesten utelukkande snakka om berekraft i form av nye bygningar og nye byggtekniske løysingar.

Plutseleg har det blitt trendy å ikkje byggje nytt. «Dei klubbane som ikkje bygde nye anlegg midtvegs på 2000-talet blei sett på som bakstreverske og lite handlekraftige. I ettertid er det dei som ikkje bygde som står igjen som vinnarane», skreiv eg i 2015. Dette skulle vise seg å vere meir profetisk enn eg trudde på det tidspunktet. I lys av den sirkulære vendinga er det definitivt dei klubbane som framleis speler på gamle stadionar som har gjort rett, anten dei gjorde det bevisst eller fordi dei ikkje klarte å oppfylle draumen om ny heimebane. Om dei var framsynte eller motviljuge er for så vidt ikkje så viktig. Det sentrale er at mange historiske anlegg består. Utfordringa no er å forvalte desse så vel som dei nye i tråd med sirkulære prinsipp.

Arkitekturforskaren Gillian Foster har utvikla eit rammeverk for å overføre dette frå teori til praksis. Det første leddet (refuse – rethink – reduce) handlar om å ikkje kjøpe eller lage noko med mindre det er heilt naudsynt. Og det er berre lov å lage ting med høgt omstillings- og gjenbrukpotensiale. Det andre leddet (re-use – repair – refurbish – remanufacture – repurpose) handlar om å skaffe seg kunnskap og kompetanse innan vedlikehald og gjenbruk. Du skal ikkje kunne flykte frå ansvaret før du har gjort eit kvalifisert forsøk. Det tredje (re-cycle – recover) handlar om ombruk av eksisterande materiale. Dersom du riv noko, skal det brukast om igjen, anten slik det er eller i omskapt form.

Dersom eit rammeverk av denne typen skal kunne fungere i praksis må det ei haldningsendring til.

Samfunnet som heilskap må skifte frå forbruk til gjenbruk, frå kasting til lagring, frå sløsing til sparing, frå utskifting til reparasjon. Derfor er det Reodor Felgen, ikkje Ben Redic Fy Fazan, som bør utvikle den langsiktige driftsstrategien i norsk fotball dersom sirkularitet skal bli noko meir enn nok eit døme på tom retorikk.

Idretten er full av falsk berekraft, som eg kjem tilbake til under.

Samstundes er det viktig at investorar, sponsorar og andre i Fy Fazan-segmentet ser verdien av å bidra finansielt utan stråleglansen av eit nybygg å sjå fram til. Dette betyr at pengane i langt større grad må investerast i vedlikehald – eit ord som sikkert får det til å krympe seg i mange norske styrerom. Som sponsar får du kanskje ikkje 200 i puls om tilbodet om å fikse det eksisterande avløpsanlegget på stadion, men det er nettopp slike investeringar norske klubbar vil kome til å trenge i åra som kjem. Ei av dei mest omtalte arkitekturbøkene frå seinare år er Maintenance Architecture (2016) av Hillary Sample, som er eit frontalangrep på ukritisk forbrukskultur i samtidsarkitekturen og eit kamprop for at vaktmeisteren endeleg må få den respekten vedkomande fortener. I dette perspektivet er kunnskap om fornuftig kvardagsleg drift langt viktigare enn evna til å byggje forbløffande nybygg, som er det arkitektstudentar normalt sett blir lært opp i. Det er så mykje prestisje, ære og prisdryss i nybygg, skriv Sample, at det nærast må ein revolusjon til for å snu trenden. Hennar strategi er å innlemme dette i arkitekturundervisinga ho har ansvaret for ved Columbia University i New York City, slik at den neste arkitektgenerasjonen lærer meir enn å teikne framtidige rivningsobjekt. Det er stor interesse for denne måten å tenkje på blant studentane ved min eigen institusjon, Arkitektur- og designhøgskolen i Oslo.

Dei aller verste

Er det noko sjanse for at eit slik tankesett kan slå an i fotballarkitekturen, der VIP-fokuset har vore mykje større enn vaktmeister-fokuset i lang tid? På eit overordna nivå ser det ikkje spesielt lovande ut. Få felt har gjennomført strategien med å erstatte gamle bygg med nye like konsekvent på 2000-talet. Nettopp derfor er fotballarkitektur veldig relevant som studieobjekt, fordi det representerer «worst practice» - det som er mest i utakt med den faglege fronten. Viss tendensen kan snu i denne sektoren, er det håp for alle.

Det som gjer fotballarkitektur ekstra problematisk er at den står sentralt i den berekrafts-retorikken som den internasjonale idretten likar å flotte seg med. Honnørord som «sustainability» og «legacy» går igjen med høg frekvens når organisasjonar som IOC, Fifa og Uefa tildeler vertsbyar for OL, VM og EM. Det er ikkje måte på kor grønt, berekraftig og likeverdig alt skal bli. I praksis blir retorikken effektivt pulverisert. Viss formålet med Rio 2016 verkeleg hadde vore å rekonstruere «autentisk» natur – sjølve visjonen for masterplanen – hadde det vore best å ikkje etablere enorme idrettsanlegg midt i eit sårbart økosystem. Viss formålet med London 2012 verkeleg hadde vore lokal tilpassing og resirkulering måtte ein ikkje gitt opp heile strategien så snart dei kommersielle interessene meldte seg, til dømes West Ham United, som overtok eit OL-stadion som eigentleg skulle skalerast ned og omdannast til bydelsanlegg etter olympiaden.

Vil du lese resten av denne artikkelen?

Ingen annonser eller irriterende popup-videoer. Ikke en klikksak i sikte, bare dybdejournalistikk som berører alle sider ved fotballen.

Et digitalabonnement på Josimar gir tilgang til alle utgaver fra 1/2013 – nærmere 1000 artikler.

Kr. 49 pr. måned eller kr. 499 pr. år.

Bli abonnent