Josimar

Fotball utan meining

Koronapandemien har understreka kor viktige supporterane er i fotballens økonomiske og kulturelle krinslaup. Kva kan den posisjonen brukast til?

Tekst: Nils Henrik Smith

«Fotball er ingenting uten supporterar», er ein påstand ein rett som det er får høyre når ein deltar i samtalar om det vakre spelet. Eg har stundom polemisert mot denne påstanden, for han er nemleg ikkje heilt sann. Det finst talrike idrettar som klarar seg heilt greit trass i at knapt nokon (sett vekk frå utøvarane sin næraste familie) gidd å stille opp for å heie, for ikkje å snakke om å betale til dels ganske store pengesummar anten for å vere til stades på arenaen eller for å sjå konkurransen på TV. 

Ein vert rett nok ikkje rik av å drive med frisbee, klatring, orientering eller taekwondo, men det er fullstendig mogleg å utøve alle desse idrettane både på lokalt, nasjonalt og internasjonalt nivå, og når karriera ein dag er slutt får du, viss du har gjort det bra nok, tilbod om å delta i Mesternes mester på NRK. Idrett er idrett, føremålet med aktiviteten er å konkurrere, finne ut kven som er best, ikkje å ta seg best mogleg ut for eit eventuelt publikum. Fotball ville vore noko heilt anna utan supporterar, men det ville ikkje vore ingenting. Det er mangt og mykje i og kring fotballen som er viktig, men det viktigaste er trass alt spelet i seg sjølv.

Slik er det og slik vil det alltid vere, men likevel: Fotball har vore ein publikumsaktivitet i nær 150 år. Sidan dei ulike typane ballspel som vart praktisert på engelske kostskular på første halvdel av 1800-talet kom inn i felles organiserte former frå og med grunnleggjinga av FA i London i 1863, har folk funne det meiningsfylt å investere tid, emosjonell energi og ikkje minst pengar i å sjå på. Publikum kan ikkje gjere noko direkte for å påverke resultatet, men dei pregar likevel spelet gjennom sitt nærvér og dei ulike måtane dei kan velje å gje uttrykk for sitt nærvér på. Fotball har eit relativt høgt toleransenivå på dette feltet, ikkje berre samanlikna med andre typar publikumsaktivitetar som opera eller teater, men også jamført med andre publikumsidrettar som tennis eller baseball. 

På stadion kan du rope slagord, syngje, vifte med staselege flagg og banner for å støtte laget i hjarta ditt, eller du kan engasjere deg med motsett forteikn og (innanfor visse grenser) sjikanere spelarar, lagleiarar, dommarar eller fotballforbundet. Det herskar som hovudregel konsensus om at publikum sitt engasjement er ynskjeleg, men kan stundom kome til konflikt når det gjeld måten engasjementet kjem til uttrykk på, noko vi i norsk samanheng i nyare tid har sett tydelegast i debatten kring bruk av såk. pyro på tribunen. Spelets makthavarar har tidvis ein tendens til å sjå på publikum som vrangviljuge barn som må tuktast strengt, men supporterar er fullt og heilt i stand til å både rette eit kritisk blikk mot eiga verksemd og å drive internjustis. Lenge var det til dømes vanleg å lukke øyra for rasisme og homofobi frå norske tribunar, men så gjekk supporterane sjølv i bresjen for å få bukt med uvesenet, og i dag må du rekne med både sosiale og formelle sanksjonar viss du tek med deg slik styggedom til stadion.

I dag seier det seg meir eller mindre sjølv at publikum er partisk. Viss du veljer å møte opp på stadion, betale for å kome inn og så vidare er det som regel fordi du heiar på eit av laga som skal spele. (Eg kjem attende til nokre av unnataka frå denne regelen seinare i essayet.) Men slik har det ikkje alltid vore. Amatøridealet som opphavleg låg til grunn for den engelske kostskulefotballen var å «spele godt, utan lidenskap». Dette høyrest mildt sagt nokså framandarta ut i dag, men den same innstillinga kom også til uttrykk på tribuneplass, sjølv etter at fotballen vart profesjonalisert frå slutten av 1800-talet og framover. Langt inn i mellomkrigstida finst det rapportar som tydar på at det å opptre partisk på stadion vart sett på som eit brot med god takt og tone. 

Å applaudere gode prestasjonar på banen var sjølvsagt på sin plass, men kampen skulle vurderast med nøktern og sakleg kjennarmine. Den ville emosjonelle svinginga mellom angst og ekstase som kjenneteiknar den klassiske supporteren vart i toneangjevande krinsar rynka på nasen av. Dette biletet var rett nok ikkje eintydig, for det er grunn til å mistenkje at den kostskuleutdanna eliten som framleis var i fleirtal mellom fotballskribentane hadde eit noko anna syn på saka enn folket som i hopetal strøyma til tribunane for å oppleve det kvasi-paganistiske ritualet ein fotballkamp jo er. Og etter kvart som fotballen spreia seg frå dei britiske øyane og ut i verda oppstod stadig nye og til dels svært ulike fortolkingspraksisar og normer for kva som var (u)akseptabel åtferd for dei som valde å oppsøke arenaar kor fotball vart spelt.

Å vere fotballsupporter er å spele ei rolle. For utanforståande kan dette framstå som inautentisk og difor eintydig negativt, då dei definerer å spele ei rolle som ei motsetting til å vere seg sjølv. Men nettopp dette er jo ein av dei tinga som gjer rolla attraktiv for mange supporterar: Kven er det som vil vere seg sjølv heile tida? Supporterrolla er ofte ein viktig del av identiteten til den enkelte, men kan stundom òg føre til ei kjensle av identitetstap som kan opplevast som frigjerande: I nitti minutt er du del av eit kollektivt medvit som kun kan fokusere på ein einaste ting, nemleg at kampen skal få det ynskja resultat. Samstundes har supporterar ganske stor fridom til sjølv å velje korleis dei ynskjer å utforme og fortolke si eiga rolle, individuelt og kollektivt. 

Denne rolleforståinga oppstår sjølvsagt ikkje i eit vakuum, men vert til gjennom ein kombinasjon av impulsar utanfrå og interne forhandlingar i det enkelte supportermiljøet. Dei sistnemnte kan handle både om alvorlege moralske stridstema, som kva for politiske standpunkt det er legitimt å gje uttrykk for innanfor konteksten av ein fotballkamp, eller meir estetisk-praktiske spørsmål som kor vidt det er greit med tromme på tribunen eller ei. Det mangfaldige og livskraftige fenomenet vi kallar supporterkultur er i praksis eit evigvarande, tverrkulturelt utvekslingsprosjekt. Terskelen for både å delta og å påverke er relativt låg, og sjølv om det framleis finn stad ein del portvaktarverksemd mot grupper som tradisjonelt ikkje vert rekna som fotballens kjernepublikum – som til dømes kvinner og skeive – er hovudtendensen i vår del av verda at slikt reaksjonært tankegods er på vikande front.

Ut frå alt dette følgjer det logisk at supporterkultur er attråverdig å ha og flaut å mangle. Det finst knapt nokon som er aktive motstandarar av supporterkultur, og dei som eventuelt måtte vere det vil kun unnataksvis seie det høgt. Folk utan kjennskap til fotballens kodar vil rett nok ofte le overberande eller himle med auga når supporterane seier «vi» om klubben sin, men det er ei heilt legitim sjølvforståing. Trass i at dei ofte står utanfor den formelle klubbstrukturen, gjev det meining å seie at supporterane «er» klubben i langt større grad enn både spelarane, det sportslege støtteapparatet, tillitsvalde og administrativt tilsette. Sjølv om personar i alle dei fire sistnemnte gruppene kan ha eit sterkt og ekte engasjement i klubben, er det som oftast avgrensa i tid og iallfall delvis motivert av grunnar som i siste instans må seiast å vere egoistiske, altså pengar eller/og makt. 

Eit supporterforhold, derimot, vert rekna som ei (livs)varig plikt. Det er både uvanleg og uglesett å slutte å heie på ein klubb viss du først har byrja, og bortimot for ei dødssynd å rekne å byrje å heie på ein annan klubb. I tråd med den liberaliseringa av rådande samfunnsverdiar som har pågått iallfall sidan slutten av Andre verdskrigen er det i dag i stor grad akseptert å endre kurs undervegs i livet på dei aller fleste område – det vere seg bustad, yrke, partner eller til og med livssyn. Unnataket er altså fotball, kor det gamle kravet om evig truskap stadig gjeld.

Det er difor lett å falle for freistinga til å kalle fotballsupporterar for «konservative», men det ville i beste (eller verste) fall vere halve sanninga. Rett nok er mange supporterar sterkt nostalgiske av legning, men dei er samstundes ofte opptekne av å vere eit kritisk korrektiv til dei kreftene som styrer fotballens utvikling. Trass i at så godt som alle aktørar i og kring fotballen er (eller iallfall har gode grunnar til å late som om dei er) einige om at supporterkultur er ein god ting, er forholdet mellom supporterane, fotballens makthavarar og storsamfunnet difor ofte konfliktfylt. Det er ikkje kult å støtte ukritisk opp om leiinga i din eigen klubb, du bør helst ha ein viss ironisk distanse til fotballens styrande organ på nasjonalt nivå, og det er nærast ei universell morallov å forakte UEFA og FIFA. For ganske mange er denne doble funksjonen – kor ein både aktivt bidreg til klubbens image og (vonleg) suksess, samstundes som ein òg oppfattar seg sjølv som ei intern motstandsrørsle – ein heilt vesentleg del av supporteridentiteten.

Det finst mange ulike måtar å vere supporter på, og den eine er ikkje nødvendigvis betre enn den andre. Tjueåringen som følgjer laget heime og borte, møter opp iført full supporteruniform og står bak målet og ropar og syng gjennom nitti minutt har sin openberre rolle og klare verdi, og det same har åttiåringen som stiller på stadion utan eit einaste synleg teikn på si klubbtilknyting og sit stille i setet sitt utan å mæle eit ord, men som til gjengjeld har vore på kvar einaste heimekamp sidan 1950. 

Den unge uttrykker lidenskap, den gamle trufastheit, begge er tradisjonelle kjerneverdiar innanfor supporterkulturen. Når ein skriv om dette emnet er det likevel ein generell tendens til å først og fremst fokusere på dei mest engasjerte supporterane, det gjeld òg for dette essayet, og det er det gode grunnar til. Supporterane utøver rolla si først og fremst for sin eigen del, for å ta del i eit rituelt fellesskap og for å støtte laget sitt, men sjølv om det kun unnataksvis er tilsikta er desse rituala samstundes òg attraktive for mange som ikkje sjølv tek del i dei. Presumptivt nøytrale tilskodarar som oppsøker fotballkampar kan litt forenkla delast i to hovudgrupper: Banehopparar og turistar. Førstnemnte gruppe har ei sterk interesse både for fotball i seg sjølv og for det kulturelle kraftfeltet som omgjev spelet. Dei søker gjerne det smale og eksotiske og ser ein eigenverdi i å oppsøke arenaar utanfor fotballens sportslege og kommersielle hovudstraum. 

Sistnemnte er ikkje nødvendigvis særleg opptekne av fotball, men likar å oppsøke det som er populært og ser gjerne ein kamp når dei no likevel tilfeldigvis er på storbyweekend i London eller Barcelona. Desse gruppene er ytre sett svært ulike, og i den første vil det av openberre grunnar vere mange som nærar betydeleg forakt for dei i den siste, nemleg at dei kjem til stadion ikkje berre for å sjå kampen, men òg med ei forventing om å få oppleve «stemning og atmosfære». Dette er i utgongspunktet særs vage omgrep, men alle med den minste flik av kjennskap til fotball veit kva det tyder i praksis. «Stemning og atmosfære» oppstår imidlertid ikkje av seg sjølv, dei må skapast, og det er det supporterane som gjer. Dei er ikkje berre tilskodarar, men aktive bidragsytarar til kampopplevinga, både for seg sjølv og alle andre.

Dei fleste entusiastar vil truleg seie seg samde i at fotball er best på stadion, likevel er realiteten for mange av oss at vi ser veldig mykje av den fotballen vi ser på TV. Ein TV-sjåar er i større grad enn ein stadiongjengar tvinga over i rolla som passiv konsument, og dermed oppstår – paradoksalt nok, kanskje – eit endå større behov for å få «stemning og atmosfære» formidla gjennom skjermen. Selskapa som betalar store summar for senderettane til internasjonal toppfotball er sjølvsagt klar over dette, og det same er organisasjonane som seljer desse rettane. 

Vil du lese resten av denne artikkelen?

Ingen annonser eller irriterende popup-videoer. Ikke en klikksak i sikte, bare dybdejournalistikk som berører alle sider ved fotballen.

Et digitalabonnement på Josimar gir tilgang til alle utgaver fra 1/2013 – nærmere 1000 artikler.

Kr. 49 pr. måned eller kr. 499 pr. år.

Bli abonnent