Josimar

Delt omsorg

Det blir EM-fest i 11 europeiske byer denne sommeren. Men er det å spre mesterskapet til fleire land ein god eller ein dårleg ide??

Tekst: Even Smith Wergeland

Europameisterskapen i fotball for menn skal for første gong i historia fordelast utover det europeiske kontinentet i staden for å gå føre seg innanfor grensene av eitt eller to land, slik tradisjonen har vore. Sjølv om EM for så vidt har vore under stadig revisjon sidan starten i 1960, då det berre deltok fire nasjonar, er den pan-europeiske varianten ei drastisk vending. Med den eksplosive motstanden mot Super League friskt i minne, kan vi trygt fastslå at mange europeiske fotballfans ikkje er spesielt positivt innstilt til fundamentale endringar.

I forkant har kritiske røyster peika på negative aspekt som lang avstand mellom fleire av EM-byane, uklar arrangementsprofil og fragmentering av meisterskapskonseptet. Dette minner om kritikken av eit anna nymotens påfunn, UEFA Nations League. Mange strevde med å skjønne formatet, som er ein underleg hybrid av seriespel og tradisjonell kvalifisering, og for mange lag – som Noreg – medførte det mindre matching mot topplaga og meir innbyrdes kniving på same nivå. Nok eit format som favoriserer dei gode, med andre ord. Tendensen er at fotball-Europa blir eit stadig meir rigid klassesystem. Det er lett å stille seg bak kritikken mot slike endringar.

Men det hender jo at etablerte konsept har godt av fornying. Denne teksten er eit forsøk på å granske det nye EM-konseptet i eit balansert perspektiv, med særleg vekt på argumentasjonen som ligg bak og dei negative og positive konsekvensane som kjem ut av det.

Skepsis og optimisme

Utviklinga av eit pan-europeisk konsept for EM kan sjåast i lys av to motpolar: 1. Den ekstreme byrden det er å vere vertskap for såkalla «sporting mega-events», og 2: Den ekstreme optimismen som stadig rådar i fotballen om at det går an å utvikle eit turneringskonsept der alle partar kjem styrka ut, ikkje minst spelet fotball. Det er openbert viktig for UEFA at europeisk landslagsfotball bidrar til å oppretthalde den enorme populariteten som fotballen nyt godt av. Derfor har punkt 2 ein tendens til å triumfere over punkt 1, sjølv om det no er godt dokumentert kor vanskeleg det er å vere vertsnasjon. Ein av dei som har skrive skarpast om dette er den sveitsiske geografen Martin Müller, som har lansert omgrepet «mega-event-syndromet».

Stikkord er overdriven ressursbruk på image-bygging (med høgst variabel effekt), overprisa anlegg, høge kostnader på utanomsportslege forhold og brutale budsjettsprekkar. Sjølv om arrangement som Fotball-VM, Fotball-EM og OL kan generere mykje bra – eksempelvis nye T-banelinjer og opprusting av heile nabolag – gjer absurde totalkostnader det positive til skamme. Dette blir forsterka av at ein som regel må byggje ein drøss ting som ein anten ikkje treng eller som er altfor store i forhold til reelle behov. Dei negative faktorane blir ofte forsterka av ein dysfunksjonell organisasjonsstruktur med mange ledd, dårleg koordinering og uklare ansvarsforhold. For enkeltheits skuld kan vi kalle dette for «mellomleiar-syndromet». Når EM no skal spreiast over fleire land, er det ingen grunn til å tru at talet på mellomleiarar og småhøvdingar vil gå ned.

Den vedvarande EM-optimismen til UEFA står også i skuggen av andre kritiske innvendingar frå seinare år. Det har blitt skrive talrike bøker og artiklar om den galopperande globaliseringa av fotballkulturen frå 1990-talet og framover, med konsekvensar som utarming av den tradisjonelle fotballkulturen og fragmentering av ideen om nasjonal fotballkultur, både med tanke på klubb- og landslagsfotball. Alle som har fulgt fotball tett dei siste 30 åra har til dømes registrert at engelsk klubbfotball på toppnivå er ganske enkelt ikkje «engelsk» på same måte lenger, og at landslagsfotballen – som trass alt er ganske nasjonal – heile tida står i fare for å miste terreng til den stadig meir globalt orienterte klubbeliten, med Super League-kameratane i spissen for utviklinga. Alt dette har gjort fotball ekstremt profitabel for dei på toppen, men samstundes utfordra sjølve fundamentet som fotballen står på – grasrota, og den enkelte supporter sitt forhold til eit bestemt klubb, ein bestemt by og eit bestemt land.

Ein av dei som har skrive best om dette er den skotske idrettssosiologen Alan Bairner, som allereie tidleg på 2000-talet såg konturane av det fotballopprøret som 2021 har vore prega av. I boka Sport, Nationalism, and Globalisation (2001) skildrar han korleis triangelet av toppidrett, nasjonalitet og globalisering har ein tendens til å setje emosjonane i kok hos folk, fordi dei er så tett relatert, men samstundes i innbyrdes konflikt med kvarandre. Meiningsinnhaldet til ein idrett, som fotball, er heile tida i endring, og det same gjeld synet på nasjonen og nasjonen sitt forhold til resten av verda. Det er, mildt sagt, komplisert. Når land som vanlegvis er i konkurranse med kvarandre plutseleg skal samarbeide, er det ikkje gjort i ei handvending. Men det kan faktisk fungere, som då dei historiske erkerivalane Japan og Sør-Korea arrangerte Fotball-VM i 2002. Dei starta prosessen som konkurrentar, men då den felles tildelinga blei eit faktum i 1996 klarte dei å tone ned rivaliseringa og kome opp med eit turneringskonsept som mange held fram som eit av dei mest vellukka i historia. Eit produktivt turneringssamarbeid er slett ikkje umuleg, altså.

Eit EM for Europa

Men korleis skal det gå med EM no som turneringa ikkje berre har to, men heile 11 vertar? Det er dette vi skal finne ut i sommar, og det er dette UEFA har hatt trua på heilt sidan ideen om «A Euro for Europe» blei lansert av den no skandaliserte Michel Platini i 2012. Den gongen handla det om to ting, kor av den eine var av organisatorisk art. U17-EM allereie hadde blitt gjennomført på liknande vis, og for UEFA hadde dette gitt meirsmak. Den andre var av samfunnsøkonomisk art. Det gav ikkje lenger meining, sa Platini, å byggje 10 nye stadionar og éin ny flyplass kvart fjerde år.

Dette kan tolkast som eit kjærkome innslag av nøkternheit i ein fotballorganisasjon sterkt prega av det motsette. Mest sannsynleg var det ein respons på den snikande frykta for at det i framtida kunne kome til å bli vanskeleg å få vertsland til å melde seg. EM hadde, i likskap med Fotball-VM og OL, blitt ein dyr og på alle måtar krevjande affære. At UEFA plutseleg hadde blitt veldig opptekne av faktorar som samfunnskostnad og karbonavtrykk verkar ikkje spesielt truleg. I så fall kunne jo Platini & co gått i bresjen for gjenbruk av eksisterande anlegg i eitt og same land, som ville vore vel så fornuftig. Men er det éin ting gubbane som styrar toppfotballen likar, så er det å flotte seg med nye anlegg.

Når det er sagt, har også UEFA begynt å snu kappa etter den gjenbruksvinden som no bles gjennom Europa. EU sin ferske Circular Economy Action Plan har som mål å omstille den europeiske økonomien til sirkulære prinsipp innan 2050. Alle som vil vere med på leiken må dermed endre praksis. I UEFA-strategien for 2019 til 2024, Together for the future of football, blir det snakka om bærekraft, balanse og fordeling av ressursar – veldig i tråd med sirkulære prinsipp. Samstundes handlar dokumentet som heilskap om vekst og styrking av eigen sektor for ein kvar pris (det er fotballen som skal vekse, i konkurranse med andre idrettar og underhaldningstilbod).

Dette er definitivt ikkje i tråd med sirkulære prinsipp. Det som kanskje er det, er tanken om at turneringsformat må endrast for å henge med i tida. I lys av Super League-kontroversen kan dette tolkast som at UEFA ynskjer å tvihalde på makta i ei tid då toppklubbane i Europa får meir og meir å seie. Men det kan også sjåast på som ein kime til reell omstilling – altså at det også ligg noko meir enn kommersielle omsyn bak. Eit av dei viktigaste kriteria for å oppnå ein sirkulær økonomi er nemleg å endre eksisterande system, format og prosessar. UEFA har altså begynt å snuse på slike prinsipp, noko retorikken rundt EURO 2021 ber preg av. I UEFA EURO 2020 Tournament Requirements, dokumentet som rommar søknadskriteria for å bli EM-by, er referanselista prega av rapportar om berekraft. Dette er altså noko alle søkjarane har blitt evaluert på. Det gir, om ikkje anna, ein signaleffekt.

I tillegg til denne forsøksvise vendinga mot gjenbruk, sambruk og samarbeid speler også det identitetspolitiske sterkt inn. Internasjonalt samarbeid er høgt på lista som kriterium for alle vertsbyane. EURO 2021 er meint som eit bidrag til å sameine eit Europa som er i ferd med å falle frå kvarandre. Den politiske tendensen i samtida er sterkare nasjonalstatar, i somme tilfelle med klare innslag av nasjonalisme (ref. Tyrkia og Polen), tung EU-kritikk frå fleire hald, smuldrande solidaritet når det gjeld som mest (ref. krangling om COVID 19-vaksiner) og brot med unionen, illustrert av Brexit. Viss mange land ikkje lenger vil delta i det europeiske samarbeidet om fri handel, kvifor skulle dei bry seg om Europameisterskapen i fotball?

Det interessante i så måte er at idrett, og fotball især, både kan styrke den kontinentale fellesskapen og samstundes la nasjonane få utløp for nasjonalkjensla. Få ting fungerer så godt til dette føremålet som konkurransar – vi treng ein avgrensa fellesskap for at konkurransen skal gi meining, og samtidig er det herleg å knuse den usympatiske naboen som koloniserte deg i fleire tiår. Eurovision Song Contest er eit utmerkt døme.

Det har blitt meir og meir pan-europeisk med åra – dei fleste syng på engelsk og musikken er i hovudsak mainstream eurodance – men ideen om nasjonale stereotypar, særtrekk og rivalisering lever i beste velgåande. Denne dragkampen mellom fellesskap og autonomi er uhyre viktig som identitetspolitisk prosjekt. Kven veit, kanskje Eurovision har gjort meir for EU enn det EU-politikarane har klart å utrette? Det er i eit slikt perspektiv vi må sjå samarbeids-EM: Ikkje som eit forsøk på å splintre ei velfungerande turnering, men som eit forsøk på å redde konseptet gjennom vidare utvikling.

Stadionparken

Byen, landet, stadionet – det er dei tre pilarane for alle som er vertskap under EURO 2021. Av desse er det sjølve anlegga UEFA bruker klart mest plass på i krava til dei 11 arrangørane. Heile 87 av 198 sider i underlagsdokumentet for EM-søkjarar er via til stadionar, og ordet «stadium» går stadig igjen andre stader i dokumentet òg. Det er jo på stadion det heile skal utspele seg, bokstaveleg tala, og det er der auga til heile verda kjem til å vere under meisterskapen. Ein kan glatte over mange problem utanfor stadion, men viss ikkje sjølve fotballtempelet fungerer vil heile turneringa hamne i dårleg lys. Stadionar har alltid vore viktige, så klart. Men denne gongen er dei viktigare enn nokon gong. Publikum – både dei som er fysisk til stades og dei som ser på skjerm – vil neppe få det same forholdet til land og byar når dei berre er innom ein svipptur. Det er stadionopplevinga vi alle kjem til å sitje att med.

Stadionkrava som UEFA stiller denne gongen fråviker ikkje mykje frå tidlegare EM. Det skal stadig vere minst éin stadion med 70.000 tilskodarar som minimumskapasitet, samt fire med minst 60.000 og åtte med minst 50.000. I tillegg kan det, under særskilde vilkår, førekome maks stadionar med minst 30.000 sitjeplassar (og 33.000 i reell kapasitet, med VIP-plasser og alt). Det er med andre ord ganske svære dimensjonar som skal etterlevast. Fordelen med spleise-EM er at dette er langt enklare å oppnå, i og med at kvart enkelt land kan velje ut eit stadion som passer i minst ein av kategoriane. Blant dei 11 utvalde til EURO 2021 er det berre Parken i København som er under 50.000, og fleirtalet er godt over 60.000. Samtlege finst dessutan allereie, så i den grad det aktuelle lokalområdet strever med å bruke stadionet på fornuftig vis til vanleg er det ikkje eit problem som blir påført direkte av EM. Dette er veldig i tråd med gjeldande prinsipp for gjenbruk og sirkulær økonomi. Derfor er det verdt å merke seg at to av tre godkjende stadiontypar i UEFA-dokumentet er eksisterande anlegg: Stadionar som allereie innfrir UEFA-krav eller stadionar som kan oppnå det gjennom oppussing og oppgradering.

Vil du lese resten av denne artikkelen?

Ingen annonser eller irriterende popup-videoer. Ikke en klikksak i sikte, bare dybdejournalistikk som berører alle sider ved fotballen.

Et digitalabonnement på Josimar gir tilgang til alle utgaver fra 1/2013 – nærmere 1000 artikler.

Kr. 49 pr. måned eller kr. 499 pr. år.

Bli abonnent